مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت اخلاقی 2008-7160 17 1 2026 09 06 مطالعه تطبیقی وجدان اخلاقی: نگاهی به نظرات علامه مصباح یزدی و ژان ژاک روسو 5002473 10.22034/marefateakhlagi.2026.5002473 FA محمد حسین فائضی دانشجوی دکتری، دانشگاه معارف اسلامی 0009-0007-9682-9567 Journal Article 2025 09 20 This article employs an analytical-comparative method to explore the concept of moral conscience from the perspectives of Allameh Mesbah Yazdi and Jean-Jacques Rousseau, aiming to uncover the theoretical distinctions and commonalities between these two thinkers in analyzing the nature of moral conscience and its cultivation. Findings reveal that Allameh Mesbah does not regard conscience as an independent faculty but rather as a synthesis of rational activities (cognitive aspect) and appetitive faculties (inclinative aspect), which exists as an abstract philosophical concept lacking an external objective referent and is derived from the interaction of these two dimensions. He emphasizes the pivotal role of education in shaping the integrity or corruption of conscience. In contrast, Rousseau identifies moral conscience as an "innate and immutable natural sense" inherent to humanity, capable of intuitively discerning good and evil and unaffected by socio-historical conditions. While Allameh Mesbah considers reason an inseparable component of ethical processes, Rousseau deems "negative education" (avoidance of teaching vices) sufficient for the flourishing of conscience and views reason as an obstacle to conscience. The study demonstrates that the fundamental divergence between the two perspectives lies in their analysis of the essence of moral conscience: Rousseau posits conscience as a fixed instinct independent of reason, whereas Allameh Mesbah characterizes it as a dynamic phenomenon dependent on the interplay of reason and education. این مقاله با روش تحلیلی-تطبیقی به بررسی وجدان اخلاقی از منظر علامه مصباح یزدی و ژان ژاک روسو می‌پردازد تا تمایزها و اشتراکات نظری این دو اندیشمند در تحلیل ماهیت وجدان اخلاقی و چگونگی پرورش آن را کشف کند. یافته‌ها نشان می‌دهد علامه مصباح وجدان را نه به عنوان قوه‌ای مستقل، بلکه ترکیبی از فعالیت‌های عقل (جنبه شناختی) و قوای نفسانی (جنبه گرایشی) می‌داند که به عنوان مفهومی فلسفی، مصداق عینی خارجی ندارد و از تعامل این دو بعد انتزاع می‌شود. از دیدگاه او، تربیت نقشی محوری در سلامت یا انحراف وجدان ایفا می‌کند. در مقابل، روسو وجدان اخلاقی را «حس فطری تغییرناپذیر» می‌شناسد که ذاتی انسان است، نیک و بد را به‌صورت شهودی تشخیص می‌دهد و تحت تأثیر شرایط تاریخی-اجتماعی قرار نمی‌گیرد. درحالی که علامه مصباح عقل را جزئی جدایی‌ناپذیر از فرایند اخلاقی می‌شمارد، روسو تربیت منفی (پرهیز از آموزش بدی‌ها) را برای شکوفایی وجدان کافی می‌داند و عقل را مانعی برای وجدان می‌داند. این مطالعه نشان می‌دهد که اختلاف بنیادین دو دیدگاه در تحلیل حقیقت وجدان اخلاقی ریشه دارد؛ روسو وجدان را غریزه‌ای ثابت و مستقل از عقل می‌داند، اما علامه مصباح آن را پدیده‌ای پویا و وابسته به تعامل عقل و تربیت معرفی می‌کند.