اخلاق ديني و تعامل سايبري

سال سوم، شماره دوم، بهار 1391، صفحه 117 ـ 141

Ma'rifat-i Ākhlaqī, Vol.3. No.2, Spring 2012

غلام حيدر كوشا*

چكيده

در اين مقاله سعي شده است دربارة خصوصيات آسيب زاي فضاي سايبر بحث شده و اخلاق ديني به عنوان جبران كننده و كاهش دهندة آسيب ها پيشنهاد شود. در مقاله، ابتدا خصوصيات رسانه و سپس عوامل ضعف اخلاق كاربران و در نهايت، دستاوردهاي دين در تقويت اخلاق كاربران و راهبردهاي تقويت و استحكام اخلاق ديني بررسي شده است. در اين مقاله تأكيد بر اين است كه اقدامات ملي و بين المللي كارآيي لازم را براي كاهش يا از بين بردن ناهنجار ي هاي به وجود آمده ندارد، بلكه راهبرد فردي ـ اخلاقي و به صورت مشخص تر، اخلاق ديني مي تواند فضاي آسيب زاي رسانه را به محيطي امن تبديل كند. اخلاق ديني، هم پشتوانه هاي استدلالي اخلاق كاربران را تحكيم مي بخشد و هم ضمانت  اجراي كارآمدي در اختيار قرار مي دهد. شرط مكمل راهبرد فردي ـ اخلاقي جامعه پذيري ديني، تقويت روحيه خود ديگرپنداري، آشناسازي با پيامد منطقي رفتار كاربران و نهادينه سازي امر به معروف و نهي از منكر است.

كليدواژه ها: اخلاق، اخلاق ديني، تعامل سايبري، اخلاق رسانه و اخلاق كاربران سايبر.


* سطح چهار جامعة المصطفي العالميه و کارشناسي ارشد جامعه‌شناسي                     gh.koosha@hotmail.com

دريافت: 26/10/90 ـ پذيرش: 28/1/91


مقدمه

رسانه بخشي گريزناپذير دنياي معاصر ماست. انسان هاي امروز با رسانه  به دنيا آمده و در طول عمر با آن زندگي كرده و در نهايت با آن مي ميرند. دستاوردهاي رسانه در پيشرفت و ترقي دانش بشر گاهي وصف ناپذير مي نمايد. ارتباطات و دادوستدهاي جهاني در كمترين زمان ممكن ارمغان تكنولوژي ارتباطات و ايجاد فضاي مجازي است. ما امروز قادريم با افرادي حرف بزنيم و ارتباط برقرار كنيم كه نه تنها خودشان را نمي شناسيم، بلكه اسم شهر و محل زندگي شان را حتي نشنيده ايم. اين، دستاورد كمي نيست كه بتوان حتي بدون ترك كردن اتاق، معامله كرد، كارهاي اداري انجام داد، به دوستان سري زد و احوالشان را جويا شد يا  به صورت اغراق آميز به جاهاي مختلف جهان مسافرت كرد و اماكن ديدني كشورها را ديد و با افراد مختلف ملاقات كرد. ارتباطات به رغم تسهيلاتي كه براي زندگي بشر به ارمغان آورده است، ذاتاً آسيب هايي نيز همراه داشته كه شيريني پيشرفت ها و راحتي ها را در كام بسياري از سياست گذاران و كاربران عمومي اين تكنولوژي تلخ كرده است. جرائم جديد، بزهكاري ها، ناامني ها و مسائل اخلاقي فراواني كه امروزه افراد با آن درگيرند، بخشي از اين تلخكامي هاست.

در اين تحقيق در حد توان نويسنده، تلاش شده است راهكاري براي كاهش آسيب هاي رواني و اخلاقي كاربران با استفاده از متون ديني استخراج و دربارة آن بحث شود. راهكار پيشنهادشده، راهكار تقويت اخلاق ديني است. به زعم اين تحقيق، راهكار اخلاق ديني، قابليت شايسته براي جبران كردن ضعف هنجاري و اخلاقي محيط سايبر دارد.

الف. مفاهيم

1) دين و اخلاق

دو واژة «دين» و «اخلاق» از منظر لغت و اصطلاح، تعريف هاي متعددي دارند كه در منابع ديگر به صورت مبسوط يادآوري شده است.1 در اين تحقيق، دين با محوريت دين اسلام «مجموعه اي از اعتقادات، احكام و اخلاق كه خاستگاه قدسي و وحياني داشته باشد»، در نظر گرفته شده و مراد از اخلاق «مجموعه نظامي ناظر بر صفات و رفتارهايي است كه قابل اتصاف به خوبي و بدي يا شايست و ناشايست است.»

2) اخلاق ديني

رويكرد اسلام و بالتبع علماي اسلامي به اخلاق اين است كه اخلاق، ماهيت ديني دارد و بخشي از دين شمرده مي شود. در تعريف پيش گفته از دين نيز به همين خصوصيت اشاره و دستورالعمل هاي اخلاقي، بخشي از دين معرفي شده است. از اين حيث، اخلاق ديني اخلاقي است كه در آن رفتار ارزشي به كمك دين مشخص و حدود آن معين مي شود؛2 بدين معنا كه ارزش هاي رفتاري و حدود ارزشمندي افعال با وحي و منابع ديني شناخته مي شود، ازاين رو اخلاق مبتني بر آيات و روايات و متون مقدس ديني «اخلاق ديني» شمرده مي شود.3

3) تعامل سايبري

در يك نگاه كلي، تعامل سايبري4 حاكي از روابط متقابل افراد در فضاي سايبر است؛ فضايي كه بر پاية ارتباط ديجيتال، تكنولوژي هاي اطلاعات ـ اينترنت، پست الكترونيك و محيط هاي پيرامون، نظير چت روم، تابلو اعلانات و همچنين سيستم هاي تصويرسازي ديجيتال شناخته مي شود.5 تعامل سايبري بيشتر به دادوستدي اشاره دارد كه از طريق اينترنت به وقوع مي پيوندد.6 اين دادوستد در دنيايي تجربه مي شود كه شبكه هاي الكترونيك ارتباطات متقابل بستر آن را فراهم نموده و بر محدوده  تعامل و هدف تعامل اثر مي گذارد. اثرگذاري فضا به گونه اي است كه اغلب، خود تعامل به عنوان هدف از سوي تعامل گران پذيرفته مي شود. به طور كلي، آنچه تعامل سايبري را تعين مي بخشد: 1. ابزار الكترونيكي، خصوصاً شبكه تارگستر جهاني اينترنت، 2. هدف تعامل و 3. اطلاعاتي است كه به عنوان محتواي تعامل بين افراد جابةجا مي شود.

ب. خصوصيات دنياي سايبرنتيك

افراد ساكن در دنياي متكي بر روابط سايبري تعاملات خودشان را در يك فضاي مجازي7 سامان مي بخشند. «دنياي مجازي» دنيايي است كه در آن افراد به واسطه ارزش ها و علايق مشترك از طريق اينترنت به همديگر متصل مي شوند و پيوند دوستي و عاطفي ميان آنان به وجود مي آيد كه ممكن است به ارتباط رودررو منجر شود. دنياي مجازي كه در عرض دنياي واقعي زندگي انسان امروزي قرار گرفته است، خصوصيات و ويژگي هاي مخصوص به خود را دارد كه به مواردي از آن اشاره مي شود.

1) جهاني و فرامرزي بودن

جهاني بودن دنياي سايبرنتيك به روندي اشاره دارد كه موجب ارتباطات هم زمان و ظهور «فضاي واحد ارتباطي» شده است. دنياي سايبري دست كم با سه خصوصيت بارز «فراملي بودن»، «فراگير و جهاني بودن» و «پيوستگي» شناخته مي شود.8 خصوصيات ذكرشده، ظرفيت هاي دنياي سايبر را معرفي مي كند. بر اساس اين خصوصيات، فضاي سايبر فضاي جديدي است كه اساساً «فراملي» و «فراجغرافي» و به تعبير دقيق تر «بي‏مكان» است، ازاين رو همة توليدات سايبرنتيك ضمن بهره مندي از خصيصه‏هاي ملي و بومي، در يك فضاي «فراملي» بروز و ظهور مي يابد. ابزار فرامرزي بودن دنياي سايبر سيستم هاي رايانه اي و نرم افزارهاي «جهان كاركردي» است. از طريق دسترسي به سيستم رايانه و شبكه تارگستر جهاني (اينترنت) فعاليت ها جهاني و فرامرزي مي شود و به همين علت، فعاليت هاي سايبري و همچنين جرائم سايبري، فرامرزي و بين المللي خوانده شده است. سايبر، اين امكان را در اختيار كاربر قرار مي دهد كه فردي در كشور A اطلاعات را وارد و فردي ديگري در كشورB آن را پردازش و شخص سوم در كشورC به نتايج آن دست يافته و پيگير اهداف اين فعاليت پيچيده و سازمان يافته باشد.9

2) اطلاعاتي بودن

امروزه رايانه بخش گريزناپذير زندگي ما شناخته شده است. رايانه ها فرم جهان را از شكل صنعتي به شكل اطلاعاتي تغيير داده است. در جامعة اطلاعاتي، ميليون ها انسان بدون در نظرداشت زمان و مكان، با هم ارتباط برقرار كرده اند. به تعبير نيكولاس نگروپونت10 پژوهشگر امريكايي رسانه، در رساله «انسان عددي»، شيوة زندگي انسان معاصر انفورماتيك شده است. در اين سبك زندگي، افراد تلاش مي كنند همديگر را در اجتماعات و محله هاي عددي ملاقات كنند.11 به صورت روشن تر، نه تنها روابط اهالي دنياي سايبري اطلاعاتي است، بلكه هويت آنها نيز اطلاعاتي و عددي است، زيرا شناخت اهالي اجتماعات مجازي از همديگر بر پايه رمزها،12 آدرس هاي الكترونيكي،13 چت روم ها، پيوندها14 و تارنماهايي15 است كه در محيط آنها همديگر را ملاقات كرده و با هم تعامل مي كنند.

اطلاعاتي بودن فرهنگ جامعه نوين مجازي، عامل ظهور فرهنگ هاي الكترونيك متفاوت در سطح جهان شده16 و دوسويه گي آن را در پي داشته است. به همين سبب، فرهنگ الكترونيكي جهاني (جهاني شدن فرهنگي) فرايند عظيم دووجهي در سطح جهان را همراه دارد؛ فرايندي كه هم فرهنگ هاي متفاوت را در يك سطح عام تر هم سان مي سازد و هم باعث شكل گيري خرده  فرهنگ هاي همسو با اجتماعات خاص مجازي مي شود.17

3) انزواي معاشرتي

برخي پژوهشگران رسانه به مجازي شدن روابط خوشبين بوده و آن را راه حل منطقي براي بسياري از مشكلات و مسائل زندگي شهري، نظير «حركت جمعيت»، «سوانح و حوادث شهري» و «مسائل انساني» مي دانند،18 در حالي كه در كنار اين خوش بيني، نگراني هاي غيرقابل اغماضي نيز وجود دارد. يكي از شاخص ترين آنها انزوا، تنهايي و كاهش ارتباط چهره به چهره عاطفي ميان افراد است. براساس يافته هاي پژوهش 1.5ميليون دلاري پژوهشگران دانشگاه كارنگي ملون19 استفاده از اينترنت با كاهش ارتباط كاربران با اعضاي خانواده، كاهش روابط اجتماعي و در نهايت، افسردگي آنها همراه است.20 كاهش ارتباط و انزواي معاشرتي، برايند تعامل معتادانه و مستمر با شبكه هاي تارگستر جهاني (اينترنت) است. حاصل اين نوع تعامل، چيزي جز جذاب تر پنداشتن صفحه رايانه از واقعيت زندگي روزمره21 و كاهش علاقه كاربران به مشاركت اجتماعي و فعاليت هاي مدني نخواهد بود.22

4) بي هنجاري وتضاد هنجاري

اساس روابط مجازي كاربران هنجارهاي لحظه اي است.23 تعامل مستمر با تارنماها سبب مي شود كه كاربر از هنجارهاي اجتماعي فاصله گرفته و در درازمدت به آنها كم توجه شود. مطالعات انجام شده روي كاربران اينترنت نشان مي دهد كه ميزان استفاده از اينترنت با نسبي نگري هنجاري ارتباط معنادار دارد؛ يعني كساني كه بيشتر از اينترنت استفاده مي كنند در مقايسه با كساني كه استفاده نكرده اند نسبي نگرترند.24 پيامد منطقي نسبي نگري هنجاري، بروز هنجارهاي متضاد در دنياي تعامل مجازي كاربران خواهد بود، زيرا كاربران براي نظم بخشي به تعاملاتشان در اجتماعات مجازي تازه شكل گرفته، ناگزير مي شوند هنجارهاي متضاد را مطرح كنند25 و نگراني از بي هنجاري يا تضاد هنجاري در دنياي روابط اينترنتي به اين علت است كه بي هنجاري و تضاد هنجاري در روابط مجازي كاربران محدود نمانده و به صورت نامرئي، اجتماعات واقعي آنها را نيز تحت تأثير قرار مي دهد.26

ج. بي هنجاري اخلاقي و تدابير امنيتي در فضاي سايبر

ترديدي نيست كه محيط سايبر فرصت هاي زيادي را در جهت رشد، پيشرفت و توسعه جوامع به همراه آورده است، اما ضمن فرصت هاي به دست آمده، اين محيط برخي مسائل را دربردارد كه امروزه كشورهاي جهان با آن درگيرند، از جمله مي توان به مشكلات اخلاقي و هنجاري اشاره كرد. ريشة مشكلات هنجاري اين است كه معاشرت هاي سايبري هميشه بر پاية هنجارهاي پذيرفته شده معاشران نيست. در بسياري موارد، هنجارهاي جامعه ابتدا در تعاملات مجازي و در پي آن در تعاملات واقعي ناديده گرفته شده يا شكسته مي شود. به همين منظور، دست اندركاران و سياست گذاران بخش هاي يادشده در سطوح مختلف درصدد كنترل و از بين بردن هنجارشكني، برآمده اند. براي مبارزه با هنجارشكني تدابير امنيتي و كنترلي در سه سطح حكومتي/ ملي، بين المللي و فردي پيش بيني و بعضاً به كار بسته شده است.

1) اقدامات ملي

يكي از راهبردهاي مبارزه با آسيب هاي اجتماعيِ حاصل از اينترنت، اقدامات ملي و حكومتي كشورهاست. در اين راهبرد، كشورها سياست هاي پيشگيرانه و كاهش دهنده مخاطرات را در دستور كار قرار داده و مسئوليت برقراري امنيت اجتماعي كاربران را به ارگان هاي خاص و مربوط وامي گذارند. براي مثال، امريكا در سال 2003م مصوبه اي را ابلاغ مي دارد كه بر اساس آن، استراتژي هاي پيشگيري از حمله هاي فضاي سايبر عليه زيرساخت هاي حياتي، كاهش آسيب پذيري ملي از طريق فضاي سايبر و كمينه كردن خسارات و زمان بازيابي و بازسازي حملات اجتماعي اولويت راهبردي دولت امريكا را تشكيل داده و فعاليت هايي، همچون جاسوسي، خراب كاري، تبليغات، سرقت اطلاعات و مواردي از اين دست در دستور كار دولت قرار مي گيرد.27 اولويت دوم اين ابلاغيه اقدامات كاهش دهندة آسيب هاي اجتماعي است. در اولويت دوم، تأكيد شده است كه دستگاه هاي قضايي ويژه به منظور پيشگيري و پيگرد قانوني مهاجمان سايبر ايجاد شده و بستر استفاده امن و معتبر از سيستم هاي قابل اطمينان و همچنين كنترل نظارتي سيستم هاي كنترل ديجيتال توسعه يابد.28

چين به عنوان كشور پيشرو در استفاده از فضاي سايبر در آسيا و اقيانوسيه نيز در سطح ملي قوانيني را در سال 1994م به منظور حفاظت از سيستم هاي اطلاعاتي تصويب كرد. در اين قانون، تصويب شده استكه هيچ سازمان يا فردي نمي تواند از سيستم اطلاعاتي رايانه براي اموري استفاده كند كه منافع جمعي يا ملي و همچنين منافع قانوني شهروندان را به مخاطره اندازد.29 به طور كلي هر كشوري به تناسب توانمندي تكنولوژيكي و امنيتي خود تمهيداتي را در جهت برقرارسازي امنيت فضاي سايبر و سلامت كاربران آن در نظر گرفته است.

چالش هاي اقدامات ملي

البته سياست هاي ملي و تدابير حكومتي كشورها براي از بين بردن يا كاهش هنجارشكني هاي سايبري، مؤثر نيست، زيرا حكومت ها براي مهار شكسته شدن هنجارهاي جامعه، نوعاً به مجازات هاي كيفري متوسل شده و اولين نكته در اجراي مجازات هاي كيفري، وجود قلمرو حكومتي حكومت هاست. تعيين قلمرو حكومتي در جرائم اينترنتي يكي از مشكلات اساسي در مقابل حكومت هاي ملي است،30 ازاين رو دولت ها نمي توانند جرائم اينترنتي را با سهولت پيگيري جرائم در فضاي جغرافياي كشور خود، پيگيري كنند،31  زيرا ممكن است دامنة جرم در كشوري بروز يابد و مجرم بيرون از آن كشور باشد. علاوه بر آنچه گفته شد، محدوديت هاي ديگري نيز در برابر اقدامات امنيتي در سطح ملي وجود دارد، از جمله اينكه قوانين فعلي كشورها قابل كاربرد در فضاي مجازي نيست و اينكه به علت جديد بودن تكنولوژي اطلاعات در بسياري از كشورها، پليس آموزش ديده و تكنولوژي مناسب براي مبارزه با جرايم سايبري وجود ندارد. و از همه مهم تر اينكه مخفي بودن هويت كاربران در فضاي مجازي امكان تعقيب و شناسايي آنان را با مشكل روبه رو مي سازد.32

2) اقدامات بين المللي

راه بعدي مبارزه با جرايم سايبري اقدامات بين المللي است. نهادها و سازمان هاي زيادي، از جمله سازمان توسعه و همكاري اقتصادي، شوراي اروپا، انجمن بين المللي حقوق جزا (AIDP)، اينترپول و كنوانسيون اروپايي سايبر كرايم، اقدامات شايان توجهي به منظور تحت كنترل قرار دادن جرايم رايانه اي و اينترنتي انجام داده اند.33 آخرين اقدام در سال 2001م كنفرانس بوداپست بود كه در آن اغلب كشورهاي اروپايي همراه كانادا، ژاپن و افريقاي جنوبي و امريكا مصوبه اي را با عنوان «كنوانسيون جنايات سايبر» به امضا رساندند و در آن، فاكتورهايي، همچون دسترسي غيرقانوني به اطلاعات رايانه اي، تخريب تعامل ميان داده هاي سيستمي از طريق حمله به شبكه هاي بزرگ، دسترسي غيرقانوني به كدهاي برنامه هاي حساس، تخطي از قوانين كپي رايت و تكثير غيرقانوني موسيقي و فيلم روي شبكة اينترنت و راه هاي مبارزه با آن مدنظر قرار گرفت.34 نكتة قابل ذكر اين است كه تمام نهادهاي يادشده، بيشتر جرايم اقتصادي را در نظر داشته و كمتر به جرايم اطلاعاتي و هنجارشكني هاي اخلاقي توجه كرده اند. در اين ميان، كنوانسيون اروپايي سايبر كرايم در خصوص هنجارشكني اخلاقي فقط به پورنوگرافي كودكان بسنده كرده است.

چالش هاي اقدامات بين المللي

اقدامات بين المللي خوش بينانه ترين و ايده آل ترين شيوة مبارزه با مسائلي است كه در حاشية فضاي سايبر ايجاد شده است. اما اقدام بين المللي با همكاري تمام كشورها به رغم ضرورتي كه دارد، عملاً چالش هايي در پيش دارد كه روند اين اقدام را با مشكل روبه رو كرده است. اولين نكته، عدم بهره مندي همسطح كشورها از امكانات تكنولوژيكي و دسترسي به فضاي سايبر است. اين عدم تقارن، از سويي، سطح جرائم و از سوي ديگر، سطح تخريب را در كشورها ناهمسان ساخته است. اين مسئله خود باعث تفاوت نگاه در تعريف و دامنه جرايم سايبري و همچنين سبب اختلاف و به تعبير بهتر، كاهش انگيزه كشورها در مبارزه با جرايم گرديده و در نتيجه باعث شده است كه كشورها آمادگي لازم را براي تدوين و پذيرش قوانين همسو و همسان با ساير كشورها نداشته باشند. دومين نكته اين است كه معاهده بين المللي مبارزه با مسائل جهان سايبر به شدت تحت تأثير روابط خارجي حاكم بر سياست كشورهاست؛ به اين معنا كه كشورها به صورت همسو با همديگر در مسائل جهاني همكاري نمي كنند و اگر هم اعلام آمادگي نمايند در فرايند اجرا با سرد شدن روابط، سطح همكاري ها نيز به سردي مي گرايد.

3) راهكارهاي فردي و اخلاقي

باتوجه به چالش هاي يادشده بر سر راه اقدامات حكومتي و بين المللي براي كنترل جرايم سايبري، مؤثرترين اقدام، مراعات كردن مسائل ايمني و اخلاقي توسط خودكاربران است. در اين روش كه به روش «كنترل فردي» موسوم است، تمام تضمين هاي اجرايي، درون فردي بوده و شخص با بهره گيري از وجدان فردي و مباني اخلاقي و تعهد ديني، مراقبت هاي لازم را در خصوص طرز استفاده از شبكه هاي جهاني به عمل مي آورد.35 اهميت اين روش در مقايسه با ديگر روش ها اين است كه در سطوح مختلف زندگي قابل اعمال بوده و ظرفيت تأثيرگذاري بر اطرافيان كاربر را نيز دارد. با توجه به كارآمدي اين روش، كشورهاي پيشرفته در كنار اقدامات بين المللي، اجراي اصول اخلاقي را يكي از راه هاي مفيد براي كنترل جرايم در نظر گرفته اند.36 يكي از موارد عملي تدبير اخلاقي، نهادينه شدن اصول اخلاقي روزنامه نگاري است كه براساس آن كشورها سعي مي كنند در گزارش هاي خبري خود به اصولي به عنوان اصول اخلاقي توجه نمايند. نمونه ديگر، منشور اخلاقي رايانه است كه در سال 1992م توسط انجمن ماشين آلات رايانه تأييد شده و 24 فرمان و رهنمود اخلاقي در آن ذكر شده است.37 اقدام فردي كه به جهت گيري اخلاقي افراد وابسته است و با باورهاي ديني پشتيباني مي شود، راه حل مطمئن و كم هزينه تري در مقايسه با ساير تمهيدات است.

1ـ3) فضاي سايبر و اخلاق سكولار

اخلاق سكولار بنيان نظري خودش را بر توجيه پذيري اخلاق بدون اعتقادات ديني استوار مي سازد. در اخلاق سكولار، ارزش هاي مادي و انساني، نظير خوشي، امنيت، هنر و عشق تعاون انساني، امري بنيادين براي زندگي خوش به عنوان غايت زندگي اخلاقي در نظر گرفته مي شود.38 معيارهاي توجيه در اخلاق سكولار «لذت»، «سود»، «قدرت»، «تمايل انساني» و «انتخاب فردي» است؛39 مفاهيمي كه درصدد است انسان را در توجيه اخلاق از وابستگي به منبع فرا انساني بي نياز سازد.

اخلاق سكولار علاوه بر مشكلات توجيهي، معرفتي و هنجاري اي كه دارد، در كنترل هنجارشكني هاي اخلاقي در فضاي مجازي موفق نخواهد بود، زيرا معيارهاي يادشده براي اخلاق سكولار به سبب نسبيت دستوري و هنجاري كه همراه دارد، خود مبدئي براي توجيه، تقويت و فراگيرسازي تعاملات غيرهنجارمند است.

2ـ3) اخلاق ديني در تعاملات سايبري

باورها و ارزش هاي ديني يكي از محرك هاي دروني است كه فرد را به رفتار درست و هنجارمند سوق مي دهد. اخلاق ديني، هم نقش تحريكي براي رفتار اخلاقي دارد و هم نقش بازدارنده براي رفتار غيراخلاقي، ازاين رو اخلاق ديني، هم در فضاي واقعي زندگي ما نقش هاي تحريكي و كنترلي ايفا مي كند و هم در فضاي مجازي. محوري ترين عنصر در تهذيب اخلاق «مراقبت» است. مراقبت در علم اخلاق به معناي خودكنترلي مستمر و محافظت دائم از رفتارهاي ظاهري و باطني است.40 حضور عنصر مراقبت در اخلاق نشانة  اين است كه اخلاق از طريق توانمندسازي افراد به خود بازدارندگي به اهداف خود نايل مي شود. اكنون به تناسب تحقيق بايد بررسي كرد كه چگونه مي توان كاربران و اهالي دهكدة سايبر را به قدرت خودكنترلي و مراقبت توانمند ساخت؟ براي پاسخ به اين سؤال، سزاوار است كه دربارة خاستگاه كم توجهي افراد به دستورات و رهنمودهاي اخلاقي، كاوش كرده و در پي آن، دستاوردهاي دين در اين زمينه بررسي شود.

د. دلايل كم توجهي به دستورات اخلاقي

1) ضعف استدلال اخلاقي

افرادي كه حريم اخلاقي ديگران را محترم نمي شمارند قطعاً خود از سرمايه هاي اخلاقي نازل تري بهره مندند. كلبرگ در تحقيقي دربارة مراحل شناخت قضاوت اخلاقيِ افراد مجرم، به اين نتيجه رسيده كه انجام رفتار مجرمانه و غيراخلاقي به سبب رشد ضعيف اخلاقي آنهاست. اين نظريه كه به نظرية «رشد اخلاقي» معروف است، اظهار مي دارد كه بزهكاران به علت عدم فرصت اجراي نقش در كودكي، نتوانسته اند استدلال اخلاقي خود را وسعت بخشيده و در نتيجه رشد اخلاقي ضعيفي داشته  اند.41 ضعف استدلال اخلاقي و كم توجهي به دستورات و احكام و قواعد اخلاقي، خود متأثر از عدم اطمينان افراد از درستي و صحت مرجع آنهاست.42

2) نيازها، و سايق هاي مختلف

رفتار انسان تحت تأثير عوامل انگيزشي است. انگيزه ها هم خود متأثر از نيازها و سايق هاي حاصل از آن است.43 نيازها و سايق هاي رفتاري در انسان گونه هاي مختلفي دارند كه در اينجا ذيل دو عنوان كلي «نيازهاي فيزيولوژيك» و «نيازهاي رواني» بررسي مي شوند. با توجه به اصل روان شناختي وابستگي رفتار به انگيزه، ممكن است كم توجهي به قواعد و اوامر اخلاقي بدين سبب باشد كه انگيزة رفتار اخلاقي، قوي و مستحكم نيست؛ يعني ممكن است فرد به اصول اخلاقي ايمان داشته باشد و انگيزة كافي براي انجام فعل اخلاقي داشته باشد، با اين حال، اين انگيزه تداوم نيافته و بر اثر گرايش ها و سايق هاي بيروني و دروني افراد دچار اختلال شود.

3) ضعف ضمانت اجرا

يكي ديگر از دلايل كم توجهي به دستورات اخلاقي، خصوصاً در فضاي مجازي، ضعف ضمانت هاي اجرايي است. ضمانت هاي اجرايي رسمي به سختي قادرند بر فضاي مجازي نظارت داشته باشند، علاوه بر اينكه ضمانت هاي اجرايي غيررسمي كه امينت اخلاقي را تأمين كنند، وجود نداشته يا حضور آنها بسيار كم رنگ است. به سبب ضعف ضمانت اجراست كه شكستن هنجارهاي اخلاقي در فضاي اينترنتي بسيار چشمگيرتر از جهان واقعي است. علت آن نيز اين است كه روابط اينترنتي در فضايي صورت مي گيرد كه هيچ سازماني كنترل عضويت در شبكه هاي مجازي را به عهده نداشته و هيچ سازمان متمركز جهاني براي مسدود كردن تارنماها وجود ندارد،44 ازاين رو ضعف ضمانت هاي اجرا مستعد بروز رفتارهاي هنجارشكنانة اخلاقي خواهد بود.

دستاوردهاي دين در تقويت رفتار اخلاقي

با توجه به عوامل كم توجهي افراد به احكام و دستورات اخلاقي، سزاوار است بررسي شود كه دين چه نقش ها و كاركردهايي در اين زمينه مي تواند داشته باشد يا دستاوردهاي دين در رفع محدوديت هاي پيش گفتة اخلاقي چيست؟ دين براي جبران كمبود انگيزشي و تضميني و همچنين تقويت توجه به دستورات اخلاقي، كاركردها و نقش هاي مهمي برعهده دارد كه به مواردي از آن اشاره مي شود.

دين، مرجع اطمينان بخش صدور احكام اخلاقي

افراد هنگامي انگيزة كافي براي مراعات كردن قواعد اخلاقي و انجام رفتار اخلاقي به دست مي آورند كه از بنية استدلال اخلاقي قابل دفاع بهره مند باشند. يكي از زمينه هاي تقويت استدلال و پيدايش انگيزه در انسان‏ها اين است كه به طريقي بر درستي احكام و دستورات اخلاقي واقف شده و احكام و دستورات اخلاقي را اطمينان بخش تلقي كنند. راه وقوف بر درستي احكام و دستورات اخلاقي يا وجدان اخلاقي انسان‏هاست و يا توصيه‏اي كه از سوي توصيه كننده‏اي آگاه و دلسوز صادر شود. از آنجا كه احكام اخلاقي ديني، از منبع وحي صادر مي ‏شود و هيچ ترديدي در خصوص آگاهي و خيرخواهي خداوند در دل مؤمنان وجود ندارد، انگيزه  و اطمينان قوي در پيروي از آن احكام در جان مؤمنان پديد مي ‏آيد.45

دين استمراربخش انگيزة رفتار اخلاقي

حفظ و تقويت انگيزه در تداوم رفتار اخلاقي نقش كليدي دارد. دين و گزاره هاي ديني فرد را در جهت حفظ، تقويت و استمرار انگيزه رفتار اخلاقي كمك مي كند.46 دين، هم معيارهاي ثابت براي توجيه اخلاق فراهم مي كند و از رهگذر آن انگيزه ها، ثبات و جاودانگي مي يابد و هم معتقدات ديني از جمله اعتقاد به روز قيامت و اعتقاد به پاداش عذاب اخروي انگيزة بيشتري براي پيروي از احكام اخلاقي فراهم مي آورد.47 بنابراين، باورهاي ديني، هم در ايجاد انگيزة اخلاقي مؤثر است و هم در بقا و استمرار آن.

ضمانت هاي اجراي ديني براي اخلاق

نبود ضمانت اجرا يكي از چالش هاي مورد بحث در اخلاق به شمار مي رود. اين محدوديت، در حوزه تعاملات سايبري چشمگيرتر و مسئله سازتر به نظر مي رسد. بنابراين، جست وجوي تضمين براي اخلاق، زمينه ساز عملي شدن هرچه بيشتر اصول اخلاقي در فضاي واقعي و مجازي خواهد بود. يكي از كاركردهاي اخلاقي دين در انديشة متفكران اسلامي، فراهم ساختن ضمانت اجرا براي اصول اخلاقي است.48 خصوصيات روان شناختي انسان ضرورت تضمين و انگيزه هاي ديني را ضروري تر مي سازد، زيرا اصول اخلاقي و برنامه هاي تربيتي هنگام طغيان غرايز و شهوت ها و رويارويي با كشش ها و سايق هاي دروني، ممكن است دچار اختلال شود. در اين وضعيت، ضروري است نيرويي فراتر از وجدان انسان كنترل و تعديل او را برعهده گيرد.49 اعتقاد به خدا كه از همه تر و خشك عالم آگاه است50 و از رگ گردن به انسان نزديك تر است،51 و همچنين ايمان به دنياي ديگري كه در آن نيكوكاران پاداش گرفته و بدكاران به سزاي اعمال خود مي رسند، ضمانتي براي تحقق عملي احكام اخلاقي به دست مي دهد.

ناظر اخلاقي در خلوتگه هاي سايبري

يكي از عوامل اساسي وقوع جرايم و هنجارشكني اخلاقي در فضاي سايبر، پنهاني بودن وقوع جرم و پنهان ماندن هويت مجرم است. اين خصوصيت ضمن اينكه به كاربر انگيزه جرم مي دهد، تدابير پيشگيرانه جرم را نيز با مانع روبه رو مي سازد. مانع بودن فضاي سايبر به اين سبب است كه باعث مي‏شود شخص بدون مشاهده كسي يا بي‏آنكه كسي اجازه تعرض به حريمش را داشته باشد، براساس ميلش عمل كند. برخلاف دنياي فيزيكي، در فضاي سايبر اين‏ امكان وجود دارد كه كاربران بتوانند در خصوصي‏ترين و ايمن‏ترين مكان، شديدترين ناهنجاري‏ها را مرتكب شوند. امكان ارتكاب جرم در حريم امن و امكان مخفي نگهداشتن هويت‏ واقعي، باعث شده است كه بسياري از افراد در فضاي سايبر در مقايسه با دنياي فيزيكي، چهره يا شخصيت متفاوتي از خود بروز دهند.52 بنابراين، محيط سايبر خلوتگهي53 مي شود كه فرد را وادار مي كند تا خود را در هرنوع استفاده از امكانات فراهم شده در فضاي مجازي آزاد بپندارد، ازاين رو اگر فرد به عنوان كاربر و عضو تعامل گر در فضاي اينترنتي، خود را در موقعيتي ببيند كه از او مراقبت مي شود قطعاً انحرافات او كاهش خواهد يافت.

در منابع ديني به اين خصوصيت روان شناختي انسان كه در خلوت ها انگيزه گناه در او بيشتر مي شود، توجه زيادي صورت گرفته است. شايد به علت همين خصوصيت است كه در روايات معصومان (ع) مجالست زن و مرد در مكان هايي كه شخص سوم آنها را نمي بيند، منع شده است54 و اعتقاد به خداوند به عنوان مراقبت كننده و ناظر رفتار و كردار انسان، عامل بازدارنده، نگهدارنده و كنترل گر آسيب ها و مفاسد اخلاقي و اجتماعي مدنظر قرار گرفته است. حضرت امام رضا (ع) در حديثي كه به «علل الشرايع» مشهور است، ايمان به خداوند را عامل بازدارنده دانسته و ريشة بسياري از انحراف هاي فردي و اجتماعي را در ضعف يا عدم ايمان به خداوند و عدم توجه به ناظر و مراقبت كننده اعمال و رفتارها دانسته اند. آن حضرت در پاسخ به اين پرسش كه چرا بايد به خداوند اقرار كرد، نگرش كاركردگرايانه انتخاب نموده، چنين مي فرمايند:

دليل لزوم اقرار به خداوند زياد است، از جمله اينكه كسي كه به خداوند اقرار نمي كند از گناهانش دوري نمي جويد و از ارتكاب گناهان كبيره، امتناع نمي ورزد، و به هيچ كسي كه ناظر و مراقب خواسته ها و لذت خواهي هايش در فساد و ظلم باشد، توجه نمي كند، ازاين رو هنگامي كه فرد گناه كرد و تمام آنچه مي خواست و هوس مي كرد بدون مراقبت يك مراقبت گر مرتكب شد، زمينه نابودي جامعه و هجوم برخي بر برخي ديگر فراهم خواهد شد. در نتيجه، اين امر سبب مي شود كه آنها آبرو و مال همديگر را به تاراج برده و خون و زنان همديگر را حلال شمرده و همديگر را به قتل برسانند.55

حضرت در فراز بعدي حديث شريف با توجه به خصوصيت رواني خلوت نترسي انسان، پذيرش خداوند و عالم غيب را عامل بازدارندة انسان از گناه و فساد در خلوتگاه هاي بيروني و دروني دانسته و چنين مي فرمايند:

ما مي بينيم كه گاهي افراد در موارد پنهاني و دور از چشم ديگران، فساد مي كنند. اگر ايمان به خدا و ترس از عالم غيب نبود، كسي نبود كه در خلوت شهواني و ارادي افراد، آنها را در دوري از گناه و هتك حرمت و انجام گناه كبيره تحت نظر داشته باشد.56

آنچه در بحث هنجارشكني اخلاقي در فضاي سايبر اهميت دارد، شكستن خلوت اهالي دنياي مجازي با باور دروني به موجود ناظر و شاهد و كنترل گر و مجهز ساختن آنها به اعتقاد به خدايي است كه آشكار و پنهان را مي داند57 و كليد اسرار در دستان اوست و به درياها و ساحل علم داشته و هيچ اتفاقي نمي افتد كه او نداند و هيچ تر و خشكي خارج از قلمرو علم بي منتهاي او نيست.58

شيوه هاي نهادينه كردن اخلاق ديني در كاربران

فضاي سايبر در صورتي به محيط امن تبديل مي شود كه كاربران آن، سالم و هنجارمند عمل كنند. البته جاي يادآوري است كه در كنار راهبردهاي ناظر به تقويت اخلاق كاربران، راهكارهاي ايمن سازي با استفاده از ظرفيت تكنولوژيكي ابزار ارتباطات سايبري نيز مدنظر قرار گرفته است، مثل راهكارهاي فيلترنمودن محتواي غيراخلاقي و ايجاد سيستم نظارت بر ميزان و چگونگي نفوذ. اما نكته اين است كه اگر كاربران ضرورت و لزوم فضاي ايمن در ارتباطات خودشان را باور نكنند، چنان كه تجربه هاي چندساله نشان داده است، سازوكارهاي تكنولوژيكي به سبب پيشرفت تكنولوژي و قرار گرفتن برنامه هاي عبور از موانع تعبيه شده بر سر راه استفاده كنندگان، عملاً تدابير كنترلي را با بن بست روبه رو مي سازد. با اين حساب، راهبرد اخلاقي با استفاده از راهكارهاي نهادينه سازي اخلاق كاربري با محوريت دستورات ديني به صورت متمم كنترلي، اهميت خاصي خواهد داشت. در مباحث باقيمانده، راهكارها و شيوه هاي ديگري براي تقويت اخلاق ديني كاربران، بررسي شده است.

استحكام جامعه پذيري و تربيت ديني

جامعه پذيري و تربيت ديني كاربران از عواملي است كه هم كاربران را در مقابل مخاطرات احتمالي آماده و هم دستورالعمل هايي براي برون رفت از وضعيت پيش آمده به دست مي دهد. آموزش و تعليم چگونگي استفاده از تكنولوژي سايبرمحور و جهت گيري مناسب در تعاملات كاربران در آن محيط، از جمله تدابير پيشگيرانه اجتماعي است كه پيوسته بر آن تأكيد مي شود. عنوان «تدابير پيشگيرانه اجتماعي رشدمدار براي پيشگيري از طريق جامعه پذيري، انتخاب شده است. منظور از اين تدبير، «مجموعه اقداماتي است كه در دوران رشد و تكامل شخصيتي و جسمي كودكان به اجرا درمي آيد.»59 با توجه به اينكه بيشتر كودكان و نوجوانان و نيز جوانان در معرض ارتكاب جرم قرار دارند، پيشگيري رشدمدار، قدرت شناخت و تميز آنها را تقويت كرده و مهارت هايي را كه در حفظ سلامت تعامل سايبري نياز هست، آموزش مي دهد. تربيت ديني و آموزش آموزه هاي ديني، نظير خود را به جاي ديگري گذاشتن،60 آثار وضعي و اخروي بر رفتار مترتب بودن،61 احترام داشتن جان، مال، آبرو و ناموس ديگران62 و پيامدهاي اجتماعي رفتار فردي در سرنوشت و زندگي همگان،63 همه در هدايت فرد به سمت رفتار حساب شده و هنجارمند كمك مي كند.

خانواده و كاربران اخلاقي

خانواده، هم به لحاظ تربيتي و هم به لحاظ جامعه پذيري بر ديگر نهادها و سازمان ها تقدم دارد. اولين محيطي كه مي تواند بذر اخلاق را در ذهن شهروندان بالقوه دنياي سايبر بكارد، خانواده و با اولويت بيشتر، والدين است. چنان چه بتوان در ابتداي امر، توصيه‏ها و آموزش هاي اخلاقي لازم را به والدين‏ منتقل و آنها را با خطرها و همچنين مزايا و مطلوبيت‏هاي فضاي سايبري آشنا كرد، مي‏توان‏ تا حد زيادي به ثمربخشي اهداف پيشگرانه تربيت اخلاقي كاربران اميدوار بود. والدين در فرايند تربيت فرزندشان مي توانند به ايجاد حس‏ مسئوليت‏پذيري و توانايي انتخاب گزينه‏هاي سالم هنگام استفاده از اينترنت، تصميم‏گيري به‏جا و مناسب دربارة محتوايي كه‏ قرار است مشاهده كنند و آموزش چگونگي رويارويي با محتواي نامناسبي كه ممكن است‏ مشاهده كنند و كاهش عواقب آن، اهتمام ورزيده64 و در نهايت،  سلامت فرزند خود را تضمين كنند.

مسئوليت دهي، همسالان و نفوذ اخلاقي

والدين، مسئولان آموزشي و تربيتي، بزرگسالان درگير، همه در تقويت روحية اخلاقي كودكان و نوجوانان نقش دارند. در كنار اينها عامل مهم ديگري كه مي‏تواند در شكل‏گيري شخصيت اخلاقي كودكان نقش مهمي ايفا كند، فرزندان يا اطرافيان بزرگ‏تر از آنها هستند. سپردن مسئوليت كوچك ترها به بزرگترها علاوه بر اينكه در سلامت رفتار كوچك ترها كمك مي كند، براي‏ خودشان نيز مفيد خواهد بود، زيرا براي حفظ وجهة خود در برابر كوچك‏ترها سعي‏ مي‏كنند كه مرتكب اقدامات ناشايست نشوند، زيرا كه به‏خوبي مي‏دانند كه كوچك‏ترها رفتارهايشان را تعقيب كرده و منتظر تقليد از آنها هستند. تأثير بازدارندة همسالان بر يكديگر در اغلب انحرافات اجتماعي، نظير استفاده از مواد مخدر، فرار از مدرسه و پرخاشگري به تجربه ثابت شده است. با اين حساب، به نظر نمي‏رسد كه در هدايت صحيح فعاليت‏هاي آن‏لاينِ كوچك‏ترها نتيجة مغاير پديد آيد.65 در حقيقت، اين افراد كه مي‏توانند دانش‏آموزان، همسايگان يا بهتر از همه، خواهر و برادرهاي بزرگ‏تر باشند، علاوه بر اينكه به كوچك‏ترها چگونگي استفاده صحيح از اينترنت را مي‏آموزند، مراقب اشتباهات آنان نيز خواهند بود و اگر آموزش ببينند، مي‏توانند با تذكرهاي صحيح، از ارتكاب مجدد آنها جلوگيري كنند.

بُعد ديگر نفوذ اخلاقي همسالان به آشناسازي فرزندان با دوستاني كه شايستگي اخلاقي دارند، برمي گردد. اين روش، هم به والدين و هم مدرسه و مراكز آموزشي و تربيتي امكان مي دهد كه در دوست يابي فرزندان اشراف داشته و آنها را از دوستان ناسالم دور كرده و به دوستان خودساخته معرفي كنند.

آشناسازي با آثار وضعي رفتار

يكي از شيوه هاي تربيت اخلاقي، استدلال با پيامدهاي منطقي و وضعي رفتار خاص است. اين روش در قرآن كريم نيز به كار برده شده است. خداوند متعادل به پيامبر دستور مي دهند كه در پاسخ به سؤال از خوردن شراب و بازي قمار، نفع و ضررشان را بيان كن و بگو كه ضررشان بيشتر از منفعتشان است.66 در جاي ديگري آمده است كه خوردن شراب و بازي كردن قمار، دشمني و عداوت ايجاد كرده و باعث ترك نماز و دوري از خداوند مي شود.67 دو نمونة فوق، نشان مي دهد كه انسان ها به آثار وضعي جرم و گناه واكنش نشان مي دهند و آگاهي از پيامدهاي فردي و اجتماعي آن مي تواند رفتار اخلاقي انسان را تقويت كرده و زمينه هاي جرم و گناه را از بين ببرد.

آگاه سازي پيامدهاي منطقي رفتار كاربران آنان را به رفتار درست و هنجارمند دعوت مي كند. علّامه طباطبائي در بحث گناه و تأثير وضعي آن در سطح زندگي فردي و اجتماعي و گسترش دامنه گناه بر تمام كساني كه در يك جامعه و در ساية فرهنگ واحد زندگي مي كنند، بي عفتي را يادآور شده و آثار وضعي آن، از جمله تنزل موقعيت اجتماعي را گوشزد كرده و يادآور مي شوند كه بي عفتي اگر در سطح اجتماعي شيوع يافت آثار اجتماعي آن ممكن است دگرگون شود و واكنش اجتماعي كمتري درپي داشته باشد، اما آثار وضعي آن هيچ گاه از بين نخواهد رفت. ايشان در اين باب چنين مي فرمايند:

عفت كه يكي از امور آدمي و خلاعت (بي‏عفتي) امر ديگري از آدمي است مادام كه فردي است يك نوع تأثير در زندگي فرد دارد، مثلاً آنكه داراي خلاعت و بي عفتي است مورد نفرت عموم قرار مي‏گيرد و مردم حاضر نيستند با او ازدواج كنند و اعتمادشان نسبت به او سلب مي‏شود، ديگر او را امين بر هيچ امانتي نمي‏سازند... البته اين [ازبين رفتن پيامد اجتماعي بي عفتي با شيوع در سطح جامعه] تنها در مورد احكام اجتماعي است و اما احكام وضعي و طبيعي بي عفتي به جاي خود باقي است؛ نسل را قطع مي‏كند و امراض مقاربتي مي‏آورد و مفاسد اخلاقي و اجتماعي دارد. از جمله مفاسد اجتماعي اش اين است كه انساب و دودمان ها را درهم و برهم مي‏سازد، انشعاب هاي قومي باطل مي‏شود، ديگر فوايدي كه در اين انشعاب ها هست عايد جامعه نمي‏شود، پس آثار وضعي بي عفتي كه آثار سوء و مورد انزجار فطرت بشري است، خواه ناخواه مترتب مي‏شود.68

چنان كه مرحوم علامه نيز يادآور شده است، پيامدهاي وضعي، ماندگار و تأثيرگذار است، ازاين رو اطلاع و آشنايي افراد، از جمله ساكنان و اهالي دهكده سايبر از پيامدهاي وضعي فعاليت هايي كه انجام مي دهند، در هدايت و صلاحيت اخلاقي آنها نقش خواهد داشت.

تقويت احساس خودديگرپنداري

خصيصة مشترك كساني كه در فضاي مجازي مرتكب جرم مي شوند و به رفتاري دست مي زنند كه ممكن است جان، مال و حيثيت ديگري را به خطر اندازند، اين است كه آنها ديگران را طعمه پنداشته و با پيش فرض مكتوم بودن هويتشان، رفتار مجرمانه انجام مي دهند. اگر اين احساس در كاربر به وجود آيد كه ممكن است خود او طعمه شده و حيثيتش به بازي گرفته شود به احتمال خيلي زياد دست به چنين كاري نخواهد زد. از جمله دستورالعمل هاي ديني براي هدايت افراد به سمت رفتار اخلاقي «احساس خودديگر پنداري» است. امام علي (ع) به فرزندش امام حسن (ع) وصيت مي فرمايد كه مدام خود را به جاي ديگري گذاشته و هرچه براي خود مي پسندد براي ديگري هم بپسندد و هرچه براي خود نمي پسندد براي ديگري هم نپسندد.

پسرم! خود را مقياس رفتار خود با ديگري قرار بده؛ هرچه براي خودت دوست مي داري براي ديگري هم دوست بدار و هرچه خود ناخوشايند مي پنداري براي ديگران هم ناخوشايند بپندار. چنانچه دوست نداري مورد ظلم واقع شوي پس به ديگران ظلم نكن، به ديگران نيكي كن چنان كه دوست داري به تو نيكي شود، و هرآنچه خود زشت ميداني در مورد ديگران هم زشت بدان، به آنچه علم نداري ولو اندك، سخن مران، و چيزي را كه دوست نداري به توگويند به ديگران نگو.69

اين فراز اميرالمؤمنين (ع) دستورالعمل بسيار كارآمدي را به همه، چه در فضاي تعاملات واقعي و چه در فضاي تعاملات مجازي گوشزد مي نمايد و آن اينكه هركسي سزاوار است خود را در موقعيت ديگران و از چشم انداز ديگران ارزيابي كند. پيامبر گرامي (ص) نيز به اين روش اهتمام بسيار زياد داشتند. روزي فردي از ايشان خواست كه زنا را براي او حلال كند. حضرت در پاسخ فرمود: «آيا دوست داري در مورد شما [ناموس شما] نيز چنين شود.» مرد در پاسخ گفت: نه يا رسول الله. سپس حضرت فرمود: «پس هر چيزي كه خود بدان راضي هستي براي برادرت نيز رضايت بده.»70 آن حضرت در اين گفت وگو تلويحاً به سؤال كننده مي فهمانند كه چنان كه هيچ كسي دوست ندارد به مادر، خواهر، دختر و زنش تعدي شود، بايد حريم نگه دارد و حرمت حيثيت ديگران را بزرگ بشمارد.

تمام نكته هاي يادشده، ايده هاي اخلاقي ارزشمندي همراه دارد كه لازم است به شيوة مناسب در اختيار كاربران فضاي سايبر قرار گرفته و متعاقباً حس اخلاقي آنها تحريك و تحكيم يابد.

فرهنگ سازي امر به معروف و نهي از منكر

دين مبين اسلام براي جلوگيري از انحرافات، هنجارشكني و هنجارسازي (تبديل منكر به معروف) راهكاري در نظر گرفته است كه در تمام جوامع و در همة فرهنگ ها و همچنين در سطوح مختلف اجتماعي، كاربرد دارد. راهكار «امر به معروف و نهي از منكر» كه اهرم نظارتي از سوي عموم افراد جامعه است، آثاري دارد كه در نهايت به سلامت جامعه منتهي مي شود. در آيات و روايات بسياري بر آثار امر به معروف و نهي از منكر تأكيد شده است. هنگامي كه از پيامبر (ص) در مورد آية 6 سوره مباركة تحريم كه در آن به حفظ خود و خانواده از آتش جهنم دستور داده شده، پرسيده شد كه چگونه خود و خانوادة خود را از آتش حفظ كنيم، حضرت در پاسخ چنين فرمود: «خانوادة خود را به آنچه خداوند امر فرموده دستور بده، و از آنچه خداوند نهي كرده است نهي كنيد اگر آنها اطاعت كردند حفظ خواهند شد.»71

دستور حضرت به امر به معروف و نهي از منكر براي حفظ خانواده بيانگر تأثير عميق اين نوع برخورد در اصلاح ديگران است. پيامبر (ص) در فراز ديگري به صراحت بيان مي فرمايد كه زماني مي رسد كه زنان به فساد، و جوانان به سمت فجور و گناه كشيده مي شوند، اما اطرافيان امر به معروف و نهي از منكر نمي كنند و همين بي توجهي كم كم به اين امر مي انجامد كه معروف به جاي منكر و منكر در كسوت معروف درمي آيد.72 شواهد زيادي راجع به اهميت و كاربرد امر به معروف و نهي از منكر وجود دارد كه به همين دو مورد بسنده مي شود.

آنچه از اين بحث مي توان استفاده كرد نقش امر به معروف و نهي از منكر در سلامت اخلاقي كاربران سايبري است. امروزه يكي از نگراني ها آلودگي اخلاقي نوجوانان و جوانان از طريق ارتباطات الكترونيك و رسانه هاي جمعي، خصوصاً اينترنت است. اگر سنت امر به معروف و نهي از منكر حاكم باشد، اين مشكل اگر به صورت كامل از بين نرود، دست كم كاهش يافته و پيامدهاي تخريبي اش به حداقل مي رسد. البته فرهنگ سازي امر به معروف و نهي از منكر نيازمند برنامه ريزي جمعي است كه شروع آن از سنين كودكي افراد است. نظام هاي تربيتي و كانون هاي درگير مي توانند با دستور كار قراردادن تقويت روحية امر به معروف و نهي از منكر به عنوان يكي از اهداف تربيتي، آيندة فرزندان و جامعه را تضمين كنند.

جمع بندي و نتيجه گيري

از مباحث انجام شده مي توان نتيجه گرفت:

الف) محيط سايبر ضمن فراهم سازي امكانات پيشرفت زا، آسيب هايي نيز همراه دارد؛ آسيب هايي كه با ماهيت سايبر قرين است. خصوصيات فضاي سايبر، نظير ارتباطي بودن، امكان پنهان نگهداشتن هويت، حاكميت چندگانگي و تضاد هنجاري و نبود راهكار نظارتيِ كارآمد، مستعد رفتارهاي غيراخلاقي در كاربران است.

ب) اقدامات لازم براي سلامت محيط سايبر در سه سطح ملي، بين المللي و فردي مورد بحث قرار گرفته و به اجرا درآمده است كه با توجه به مشكلات و چالش هاي اقدامات دولتي و بين المللي، بهترين و كارآمدترين اقدام، راهبردهاي فردي و اخلاقي است.

ج) ضعف اخلاق در رفتارهاي افراد چه در محيط واقعي و چه در محيط سايبر، معلول ضعف و سستي استدلال اخلاقي، هجمه گرايش ها و سايق هاي فردي و نبود ضمانت اجراي مؤثر است.

د) دين، دستاوردهاي ارزشمندي براي تقويت رفتار اخلاقي افراد همراه دارد. دين، مرجع اطمينان بخش صدور احكام اخلاقي را در اختيار افراد قرار داده و باعث تقويت و استحكام انگيزه رفتار اخلاقي مي شود. گذشته از همه، ناظر آرماني اخلاق در دين، ضمانت اجراي مؤثر، كارآمد و مستمر براي اخلاق به شمار مي رود.

ه‍ ) تقويت اخلاق ديني در كاربران، وابسته به اعمال راهبردهاي ذيل است: اول، اينكه در فرايند جامعه پذيري و تربيت كودكان اخلاق ديني به صورت جدي و به عنوان يك هدف، مورد توجه نهادهاي تربيتي و عوامل جامعه پذيري قرار گيرد. دوم، اينكه بايد كاربران را با آثار وضعي و پيامد منطقي رفتارشان در محيط سايبر آشنا ساخت. سوم، اين روحيه را در كاربران ايجاد كرد كه خود را در موقعيت ديگران قرار دهند. چهارم، نهادينه كردن امر به معروف و نهي از منكر در افراد جامعه، بستر امنيت رفتاري تعامل گران محيط سايبر را تضمين مي كند.


پي‌نوشت‌ها:

1. براي اطلاع از تعاريف دين، ر.ك، ابن منظور، لسان العرب، 5 ذيل واژة دين؛ مايکل پترسون و همکاران،‌ عقل و اعتقاد ديني ترجمه احمد نراقي و ابراهيم سلطاني، ص18؛ محمدتقي مصباح، آموزش عقايد، ج 1، ص26؛ سيدمحمدحسين طباطبائي،‌ الميزان، ج 2، ص143. و براي تعريف اخلاق، ر.ك:، راغب اصفهاني،‌ المفردات في غريب القران،‌ ص185؛ نصيرالدين طوسي، اخلاق ناصري، ص101؛ ملامهدي نراقي، جامع السعادات، ص 46؛ آراف، اتکينسون، درآمدي برفلسفه اخلاق ترجمه سهراب علوي نيا، ص 16.

2. محمدتقي مصباح، «رابطه دين و اخلاق»، قبسات، ش 13، ص 34.

3. مسعود اميد، درآمدي بر فلسفه اخلاق ازديدگاه متفکران مسلمان معاصر ايران، ص 171.

4. cyber interaction.

5. زهرا پيشگاهي‌فرد، سلمان انصاري‌زاده، افشين کرمي و فرياد پرهيز، «تعامل در فضاي سايبر و تاثير آن بر هويت زنان در ايران»، پژوهش زنان، سال هشتم، ش 2، ص 195.

6. Richard A. Spinello , cyberethics ( morality and low in cyberspace), p. 37.

7. Virtual space.

8. سعيدرضا عاملي، «جهاني‌شدنها مفاهيم و نظريه‌ها»، ارغنون، ش 24، ص 8.

9. برومند باستاني، جرائم کامپيوتري و اينترنتي، ص 28.

10. Nicholas Negroponte.

11. فليب برتون، آيين انترنت، تهديدي براي پيوند اجتماعي، علي اصغر سرحدي، ن جمشيدي، ص 24.

12. Paswords.

13. ID.

14. Links.

15. Webs.

16. منوچهر محسني، جامعه‌شناسي جامعة اطلاعاتي، ص 41.

17. رونالد رابرتسون، جهاني شدن، کمال پولادي، ص 213.

18. مجموعه نويسندگان، اينترنت و آسيب‌هاي اجتماعي، ويراسته مسعود کوثري، ص 131-117.

19. Carnegie Mellon university.

20. هيوبرت دريفوس، نگاه فلسفي به اينترنت، علي ملائکه، ص 16.

21. احمد اميدوار و علي اکبر طالبي، اعتياد به اينترنت، ص 15.

22. محمدسعيد ذکائي، «جوانان و فراغت مجازي»، مطالعات جوانان، ش 6، ص23-17

23. مجموعه نويسندگان، همان، ص 94.

24. حسين گدازگر و علي مراد موسي‌پور، «بررسي تاثيرات اينترنت بر نسبي نگري هنجاري و جهان‌نگري دانشجويان دانشگاه تبريز»، علوم اجتماعي، ش 3، ص 201.

25. مسعود کوثري و ديگران، اينترنت و آسيب‌هاي اجتماعي، ص 184.

26. ديويد گرينفلد در مورد ارتباط روابط مجازي بر روابط بيروني و واقعي ادعا مي‌کند که تحقيقات نشانگر اين است که 31 درصد روابط جنسي آنلاين به ارتباط جنسي واقعي منجر مي‌شود. ر.ک: (ديويد گرينفيلد، «اعتياد مجازي»، سياحت غرب، ش 18، ص 23).

27. ابراهيم حسن‌بيگي، حقوق و امنيت در فضاي سايبر، ص270 -271.

28. همان، ص 274.

29. همان، ص 278.

30. اميرحسين فراهاني جلالي، «صلاحيت کيفري در فضاي سايبر»، فقه و حقوق، ش 11، ص 94.

31. ميزگرد «آزادي،اخلاق و امنيت اطلاعات در فضاي سايبر»، کتاب ماه کليات، ش 85.

32. مجموعه نويسندگان، همان، ص 83.

33. ر.ك: دکتر ابراهيم حسن بيگي، همان، ص 190-198.

34. برومند باستاني، جرائم کامپيوتري و اينترنتي، ص 63.

35. مجموعه نويسندگان، «نگاهي به چالش ها و راهکارها در امنيت شبکه»، کتاب ماه کليات، ش 85، ص 31.

36. «آزادي، اخلاق و امنيت اطلاعات در فضاي سايبر»، كتاب ماه كليات، ش 18، ص 38.

37. جمعي از نويسندگان، اخلاق کاربردي چالشها و کاوشهاي نوين در اخلاق عملي، ص 412.

38. Kai Nielsen, Religious versus secular morality, in ethics without God, p. 538-540.

39. ر.ک.مريم صانع‌پور، فلسفة اخلاق و دين، ص 56-64.

40. ملامحمدمهدي نراقي، معراج السعادة، ص 694.

41. ديويد پوت واين و آيدين سامونز، روانشناسي و جرم، دکتر داود نجفي توانا، ص 81.

42. محمد فتحعلي‌خاني، آموزه‌هاي بنيادين اخلاق، ج 1، ص 73.

43. علي‌اکبر سيف، روان‌شناسي پرورشي، ص350.

44. دکتر نعيم بديعي، «چالشهاي روزنامه نگاري الکترونيکي»، رسانه، ش 55، ص 25-46

45. محمد فتحعلي خاني، همان

46. ذبيح الله نعيميان، «مبادي کلامي اخلاق»، پايان نامه کارشناسي ارشد، موسسه آموزشي وپژوهشي امام خميني (ره)، ص 54.

47. محمد فتحعلي‌خاني، همان، ص 29.

48. ر.ك: ترابط دين و اخلاق از منظر استاد مصباح و «اقتراح: دين و اخلاق»، قبسات، ش 13، ص 2-29.

49. جعفر، سبحاني، «رابطه دين و اخلاق (پرورش فضائل و تعديل غرايز پشتوانه اجراي ارزشها)»، کلام اسلامي، ش 31، ص 12.

50. انعام: 59.

51. ق: 16.

52. اميرحسين جلالي‌فراهاني، رضا باقري اصل، «پيشگيري اجتماعي از جرائم و انحرافات سايبري»، مجلس و پژوهش ، ش 55، ص 149.

53. Privacy.

54. امام صادق (ع) بيعت پيامبر بر زنان را خود داري از مجالست زن و مرد در خلوت مي‌دانند و همچنين حضرت پيامبر (ص) نخوابيدن مرد را در مکاني که صداي زن نامحرم شنيده مي‌شود جزء خصوصيات افراد مؤمن به خدا و قيامت بر مي‌شمارند. (ر.ک: محمدبن حسن حر عاملي، وسائل الشيعه، ج20، ص185.

55. شيخ صدوق‏، عيون اخبارالرضا (ع)، ج 2، ص 421.

56. همان.

57. اعلي: 7.

58. انعام: 59.

59. اميرحسين جلالي فراهاني و رضا باقري اصل، همان، ص 134.

60. نهج‌البلاغه، ص 391.

61. مائده: 33.

62. محمدباقر مجلسي، بحار الأنوار، ج ‏23، ص 165.

63. انفال: 25.

64. اميرحسين جلالي فراهاني و رضا باقري اصل، همان، ص 141.

65. همان، ص 142.

66. بقره: 219.

67. مائده: 91.

68. سيدمحمدحسين طباطبايي، الميزان في تفسير القرآن، ترجمه سيدمحمد باقر موسوي‌همداني، ج 2، ص 644.

69. سيدرضي، نهج البلاغة، ص 397.

70. ابن‌اثير، أسدالغابة فى معرفة الصحابة، ج‏ 5، ص 263.

71. محدث عاملي، تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة، ج ‏16، ص 148.

72. محمدباقر مجلسي، بحار الأنوار، ج ‏52، ص 181.


منابع

ابن اثير، أسدالغابة في معرفة الصحابة، بيروت، دار الفكر، 1409 ق/ 1989، ج ‏5.

اتكينسون، آر اف، درآمدي برفلسفه اخلاق، ترجمه سهراب علوي نيا، تهران، مركز ترجمه ونشركتاب، 1369.

الاصفهاني،  الراغب، المفردات في غريب القران، دفتر نشرالكتاب،  اول 1404، ص 185.

اميد، مسعود، درآمدي بر فلسفه اخلاق ازديدگاه متفكران مسلمان معاصر ايران، تبريز، دانشگاه تبريز؛ موسسه تحقيقاتي علوم اسلامي ـ انساني، 1381.

اميدوار، احمد و طالبي، علي اكبر، اعتياد به اينترنت، مشهد، تمرين، 1381.

باستاني، برومند، جرائم كامپيوتري و اينترنتي، تهران، بهنامي، 1383.

بديعي، نعيم، «چالشهاي روزنامه نگاري الكترونيكي»، رسانه، ش 55، ص 25-46.

برتون، فليب، آيين انترنت، تهديدي براي پيوند اجتماعي، علي اصغر سرحدي، ن جمشيدي، تهران، امير كبير، 1382.

پترسون، مايكل و همكاران،  عقل و اعتقاد ديني، ترجمه احمد نراقي و ابراهيم سلطاني، چ چهارم، تهران، طرح نو، 1384

پوت، ديويد واين و سامونز، آيدين، روانشناسي و جرم، دكتر داود نجفي توانا، تهران، ميزان، 1383.

پيشگاهي فرد، زهرا، انصاري زاده، سلمان، كرمي افشين و پرهيز، فرياد، «تعامل در فضاي سايبر و تأثير آن بر هويت زنان در ايران»، پژوهش زنان، سال هشتم، 2 تابستان 1389 ، ص189-209.

جلالي فراهاني، امير حسين و باقري اصل، رضا، «پيشگيري اجتماعي از جرائم و انحرافات سايبري»، مجلس و پژوهش ، تابستان 1386 - ش 55 ص121 – 156.

حسن بيگي، دكتر ابراهيم، حقوق و امنيت در فضاي سايبر، تهران، مؤسسه فرهنگي مطالعات و تحقيقات بين المللي ابرار معاصر، 1384.

دريفوس، هيوبرت، نگاه فلسفي به اينترنت، علي ملائكه، تهران، گام نو، 1383.

دهخدا، علي اكبر،  لغت نامه، تهران، دانشگاه تهران دانشكده ادبيات وعلوم انساني، 1337.

ذكائي، محمد سعيد، «جوانان و فراغت مجازي»، فصلنامه مطالعات جوانان، ش 6، ص 25-1

رابرتسون، رونالد، جهاني شدن، كمال پولادي، تهران، ثالث، 1380.

سبحاني، جعفر، «رابطه دين و اخلاق (پرورش فضائل و تعديل غرايز پشتوانه اجراي ارزشها)»، كلام اسلامي، ش 31، ص4-15.

سيدرضي، نهج البلاغة، قم، هجرت، 1414 ق، ص 397.

سيف، علي اكبر، روانشناسي پرورشي، تهران، آگاه، پانزدهم، 1385.

شيخ صدوق‏، عيون اخبارالرضا (ع)، چ دوم، قم، موسسه انتشاراتي پيام علمدار، 1388، ج 2.

صانع پور، مريم، فلسفة اخلاق و دين، تهران، آفتاب توسعه، 1382.

طباطبائي،  سيدمحمدحسين، الميزان، چ سوم، تهران، دار الكتب الاسلاميه،  ج 2.

طوسي، نصير الدين، اخلاق ناصري، تهران، خوارزمي، بي تا.

عاملي، سعيدرضا، «جهاني شدنها مفاهيم و نظريه ها»، ارغنون، تابستان 1383 - ش 24، ص 1- 50.

فتحعلي خاني، محمد، آموزه هاي بنيادين اخلاق، قم، مركز جهاني علوم اسلامي، 1379، ج 1.

فراهاني جلالي، اميرحسين، «صلاحيت كيفري در فضاي سايبر»، مجله فقه و حقوق، ش 11، ص 91-120.

گدازگر، حسين و موسي پور، علي مراد، «بررسي تأثيرات اينترنت بر نسبي نگري هنجاري و جهان نگري دانشجويان دانشگاه تبريز»، علوم اجتماعي، مشهد، دانشگاه فردوسي مشهد، ش 3، ص183-203.

مجلسي، محمدباقر، بحار الأنوار، بيروت، داراحياء التراث العربي، 1403 ق، ج ‏52.

مجموعه نويسندگان، اخلاق كاربردي چالشها و كاوشهاي نوين در اخلاق عملي، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي، 1386.

مجموعه نويسندگان، اينترنت و آسيب هاي اجتماعي، ويراسته مسعود كوثري، تهران، سلمان، 1387.

محسني، دكتر منوچهر، جامعه شناسي جامعة اطلاعاتي، تهران، ديدار، 1380.

مصباح، محمدتقي، «دين و اخلاق»، قبسات، سال چهارم، ش 13، ص30-38.

ـــــ ، آموزش عقايد، چ سيزدهم، تهران، سازمان تبليغات اسلامي، 1374.

ميزگرد «آزادي،اخلاق و امنيت اطلاعات در فضاي سايبر»، كتاب ماه كليات، ش 85، دي 1383، ص 36-57.

نراقي، ملامحمدمهدي، معراج السعادة، چ چهارم، بيروت، اعلمي، بي تا.

Nielsen, Kai, Religious versus secular morality, in ethics without God, London, Pemeberton books,1937.

Richard A. Spinello , cyberethics ( morality and low in cyberspace), USA,Jones and bartilett science, second edition, 2002.