مفهوم‌شناسي تطبيقي ملكات نفساني در آثار فلاسفه و حكماي اسلامي

سال دهم، شماره دوم، پياپي 26، پاييز و زمستان 1398

مهران رضائي / استاديار دانشکده الهيات و معارف اسلامي دانشگاه مازندران    m.rezaee@umz.ac.ir
محمدرضا كامياب / سطح چهار حوزه علميه قم    mkamyab21@gmail.com
دريافت: 07/12/1397 ـ پذيرش: 26/04/1398

چکيده
از محورهاي مهم در زمينة انسان‌شناسي، اخلاق و فلسفه تصميم، بحث از ملکات نفساني است که در آن، «مفهوم‌شناسي و تبيين دقيق تعريف ملکه» بر ساير مسائل تقدم دارد. تفحص در آثار فلاسفه و حکماي اسلامي، بيانگر وجود اختلافاتي در تعريف «ملکه» بوده است. اين پژوهش، به دنبال آن است که ابتدا تعاريف موجود از ملکه در آثار فلاسفه و حکماي اسلامي را کشف و دسته‌بندي نمايد. سپس، ضمن بررسي تطبيقي و مقايسه‌اي تعاريف، به تحليل نوع اختلاف و ترابط معنايي آنها بپردازد. روش پژوهش، توصيفي ـ تحليلي است. مبتني بر دستاوردهاي پژوهش، تعاريف موجود از ملکات در قالب شش دسته و بر مبناي اين ملاک‌ها قابل تبيين است: 1. رسوخ، 2. سرعت زوال، 3. استقرار در موضوع، 4. امکان مفارقت، 5. ثبوت، 6. سختي زوال. طبق بررسيِ تطبيقي و مقايسه‌اي، اين تعاريف و ملاک‌ها، علي‌رغم اختلافات، به‌طور‌کلي بي‌ارتباط و مباين از هم نيستند؛ بلکه نوعي ترابط معنايي بين آنها وجود دارد. ملاک‌ها، به پايه و غيرپايه تقسيم مي‌شوند. برخي از اين ملاک‌ها، هم‌ارزش برخي ديگر بوده و برخي به نسبت سايرين، رابطه علّي ـ معلولي دارند. اين تبيينات از ترابط معناييِ ملاک‌ها، منجر به يک مدل مفهومي در پژوهش شده است.
کليدواژه‌ها: ملکات، حال، فلسفه اسلامي، نفس، انسان‌شناسي، فلسفه تصميم.
 


A Comparative Conceptualization of the Sensual Traits in the Works of Islamic Philosophers and Scholars

 

Mehran Rezaei / Assistant Professor of the Faculty of Theology and Islamic Studies at Mazandaran University m.rezaee@umz.ac.ir

Mohammad Reza Kāmyab / Fourth Level Student of Qom Seminary                                                          mkamyab21@gmail.com

Received: 2019/02/26 - Accepted: 2019/07/17

 

Abstract

One of the major topics in the field of anthropology, ethics, and philosophy of decision is the discussion of sensual traits, in which, the "conceptualization and detailed explanation of trait's definition" takes precedence over other issues. Examination of the works of philosophers and Islamic scholars has revealed differences in the definition of "trait". This research seeks to first discover and categorize existing definitions of trait in the works of philosophers and Islamic scholars. Then, while having a comparative review of definitions, analyzes the type of difference and their semantic relationship. The research method is descriptive-analytical. Based on the research findings, the definitions of traits can be divided into six categories based on these criteria: 1. Intrusion, 2. Speed of Deterioration, 3. Deployment in the Subject, 4. Possibility of Separation, 5. Fixity, 6. Difficulty of Deterioration. According to the comparative study, these definitions and criteria, in spite of the differences, are not generally unrelated; and there is some kind of semantic relation between them. The criteria are divided into basic and non-basic. Some of these criteria were the same as others and some have a causal relationship with others. These explanations of the semantic relationship of the criteria have led to a conceptual model in research.

Keywords: Traits, Islamic Philosophy, Ego, Anthropology, Philosophy of Decision.