تبيين مؤلفه‌هاي اخلاقي و فرهنگي در پژوهش

، سال دوم، شماره دوم، بهار 1390، صفحه 85 ـ 104

Ma'rifat-i Ākhlaqī, Vol.2. No.2, Spring 2011

حسين خنيفر* / حامد بردبار** / فريبا فروغي‌قمي***

چکيده

نگاه تك ساحتي و ابزاري جوامع علمي و دانشگاهي به «پژوهش» موجب شده است تا پژوهشگران در انجام پژوهش‌هاي خود، پايبند به اصول اخلاقي نباشند. «اخلاق» از جمله موضوعاتي است كه بر تمام ابعاد و اضلاع هويت و زندگاني بشري تاثيرگذاشته است. بحث «اخلاق‌مداري در پژوهش» يكي از مقولات پركاربرد در اخلاق كاربردي و اخلاق حرفه‌اي است. مؤلفه‌هاي اخلاق پژوهش، از جهات متعددي قابل بحث و بررسي است كه به دليل كثرت اطلاعات و توليدات علمي در عصر جديد مورد توجه ويژه قرار گرفته است؛ زيرا تا زماني كه اخلاق پژوهش رعايت نشود، مشكلات همچنان به قوت خود باقي خواهند ماند. در اين مقاله، سعي شده است تا با مطالعه تحقيقات بومي و ارزشي، مؤلفه‌هاي اخلاقي و فرهنگي پژوهش مورد بازشناسي قرار گيرد تا ضمن شناسايي ابعاد مؤثر بر اخلاق پژوهش، راهكارهايي به منظور افزايش سطح اخلاق مداري در پژوهش ارائه گردد.

كليد واژه‌ها: اخلاق، تحقيق و پژوهش، پژوهشگر، اخلاق پژوهش و فرهنگ پژوهش.

مقدمه

در آغاز هزاره سوم، با توجه به تحولات عميق و شگرفي، كه ناشي از هفت مؤلفه «قدرت، سرعت، ثروت، فرصت، ارتباطات، اطلاعات و فضاي مجازي»1 است، توجه به ارزش‌ها، به خصوص ارزش‌هاي اخلاقي در كسب و كار و تعاملات انساني و سازماني و پژوهش، بيش از هر زمان ديگري احساس مي‌شود.2 اخيراً در دنياي متلاطم علمي، اعلام شده است که سال 2010 «سال تراز تعيين تکليف‌سپاري از ملل در مقولة دانش و توليدات علمي و تحقيق» است.3 و از آن تاريخ به بعد کشورها به دو دسته تقسيم مي‌شوند: کشورهاي تند يا کشورهاي کند و حد ميانه‌اي در اين بين نخواهد بود؛ يعني يا کشوري پويايي و پژوهش خواهد داشت يا به دور از جنب و جوش علمي خواهد بود و در عرصه پر رقابت دانش و تحقيق تماشاگر و با نقش «سايه‌اي در حاشيه»4 باقي خواهد ماند.5 آغاز سدة بيست‌ويکم موجب تحول پر شتابي در توليدات پژوهشي سازمان‌ها، دانشگاه و مراکز آموزشي شده است. در اين مسير، از نهادها و آموزش عالي انتظار مي‌رود که پژوهشگراني را تربيت کند تا با تکيه بر روح جمعي، پيشرفت‌هاي علمي و تحقيقاتي را به ارمغان آورند.

آموزش و پژوهش به عنوان مهم‌ترين رسالت‌هاي دانشگاه در جهان معاصر، در تربيت موثر دانشجويان و توليد دانش تبلور مي‌يابند.6 امروزه اهميت پژوهش بدان جهت است که آن را موتور محرک ملّت‌ها7 مي‌دانند. به گونه‌اي كه بر سردر يکي از دانشگاه‌هاي آمريکا نوشته‌اند: «توقف در آموزش توقف در زندگي است و توقف در پژوهش توقف در آموزش و زندگي است».8 همچنان که سقراط نيز بيان کرده است: «زندگي بدون تحقيق و جستار، ارزش زيستن ندارد».9

تحقيقات و پژهش‌هاي علمي، يکي از ارکان توسعه فرهنگي اجتماعي و اقتصادي تلقي مي‌شود.10 توليد علم و دانش، نوعي ابراز وجود و عرض اندام در عرصة بومي تا بين‌المللي است و آثار فاخر زماني به منصة ظهور مي‌رسند که دانايي و توانايي توأم با روشمندي، با حفظ و لحاظ اصول اخلاقي، حقوق صاحب نظران و امانت‌داري علمي باشد.11

اخلاق پژوهش

اخلاق پژوهش، يكي از جديدترين و پُر مناقشه‌ترين شاخه‌هاي اخلاق كاربردي مي‌باشد و به معناي بررسي امكان و شرايط رعايت قواعد و اصول اخلاقي در پژوهش‌هاي نظري و عملي است. اخلاق در پژوهش‌هاي نظري، معنايي بيش از رعايت قواعد منطق و استنتاج صحيح دارد. در واقع اين نكته، ‌بيش از آنكه جنبه اخلاقي داشته باشد،‌ جنبه معرفت شناختي دارد.

اخلاق پژوهش، شاخه‌اي از اخلاق حرفه‌اي است که به اصول اخلاقي که پژوهشگر بايستي از ابتداي ساماندهي تحقيق آنها را لحاظ کند، اشاره دارد. اما هر پژوهشگر، علاوه بر ضرورت رعايت وجه معرفت شناختي موضوع، بايد قواعد اخلاقي را هنگام پيشبرد طرح پژوهشي خود رعايت كند. يكي از اين موارد، در هم نياميختن انگيزه و انگيخه مي‌باشد.12 به طور کلي، اخلاق در پژوهش يعني رعايت موازين اخلاقي در مراحل مختلف تحقيقات است.13

آنچه در دهه‌هاي اخير موجب شد اخلاق پژوهش مورد توجه قرار گيرد، انتشار جنبه‌هاي غير اخلاقي گوناگوني مانند: تزريق سلول‌هاي سرطاني کبد به بيماران، بدون اطلاع آنها توسط پژوهشگران آمريکا، تزريق ويروس هپاتيت به يک گروه از کودکان عقب مانده ذهني، تحقيقات بر روي 400 بيمار آفريقايي مبتلا به سفليس و انجام کار تحقيقاتي خشن و غير انساني بر روي جنين انسان بوده است.14 انتظار مي‌رود که اخلاق در پژوهش، نه به اجبار، بلکه به عنوان يک مسئوليت و يک امر عبادي و افتخار آميز رعايت شود.

رعايت اصول اخلاقي در فرآيند تحقيق و پژوهش، اعم از انگيزه تحقيق، نحوه پژوهش و نتيجه پژوهش را اخلاق پژوهش گويند. اخلاق پژوهش يك رابطه عقلاني و قانوني است كه به موجب آن پژوهشگران موظف مي‌شوند حقوق مؤلف و صاحب اثر را رعايت‌ نمايند.15

اصول اخلاقي براساس قانون نورنبرگ و بيانيه هلسينکي

اصول مندرج در قانون نورنبرگ و بيانيه هلسينکي، به عنوان راهنماي اخلاقي پژوهشگران در عرصه پزشکي، به منظور رعايت مسائل اخلاقي در اين عرصه شناخته مي‌شود. بيانيه نورمبرگ،16 اولين تلاش براي تدوين اخلاق پژوهش بود که در سال 1984 در سازمان ملل تصويب شد.

دومين تلاش پس از قانون نورنبرگ، بيانيه هلسينکي17 در سال 1964 توسط مجمع جهاني پزشکي در فنلاند صادر شد. اين بيانيه، در سال 1975 در توکيو مورد بازنگري قرار گرفت و تا سال 2000 مرتباً مورد تجديد نظر قرار گرفته است. جدول شماره (1) برخي از مفاد اين قانون و بيانيه را نشان مي‌دهد.18

جدول شماره 1: مؤلفه‌هاي اساسي قانون نورنبرگ و بيانيه هلسينکي

قانون نورنبرگ

بيانيه هلسينکي

رضايت آزمودني، عدم آزار و اذيت روحي و جسمي آزمودني، مفيد بودن نتايج آزمايش، آزمايش بايد مبتني بر تحقيقات آزمايشگاهي باشد. پرهيز از آزمايشاتي که منجر به جراحت يا مرگ آزمودني مي‌شوند. تمهيدات لازم جهت حفظ آزمودني در برابر خطرات احتمالي، انجام آزمايش توسط پژوهشگران داراي صلاحيت، دادن اختيار تام به آزمودني در خصوص اتمام آزمون.

ملاحظات اخلاقي بر روي آزمودني، کميته‌هاي بررسي اخلاقي، رضايت آگاهانه آزمودني، ايجاد انگيزه براي مشارکت در پژوهش، تبيين منافع و ضررهاي شرکت در پژوهش، پژوهش در جوامع محروم، توزيع عادلانه فشار و منافع براي آزمودني، پژوهش روي اقشار آسيب پذير و کودکان، عقب ماندگان ذهني، زنان، زنان باردار، رازداري، تعريف غرامت براي آزمودني، متعهد شدن جهت تامين خدمات بهداشتي.

اصول و کدهاي اخلاقي پژوهش

کدهاي اخلاقي در حوزه علوم انساني، سکه‌اي دو رو است. از يک سو، نقشي نظارتي و کنترلي دارد و از سوي ديگر، نقشي اطمينان دهنده و آرام بخش.19 کدهاي اخلاقي غالباً بيان رسمي ارزش‌ها دربارة مسائل معين مي‌باشد. کدها، معيار صحيح رفتار حرفه‌اي در موقعيت‌هاي مختلف را بيان مي‌کنند و بر اساس آن تعيين مي‌شود که آيا از اخلاق حرفه‌اي، تخطي صورت گرفته است يا خير؟20 رعايت حقوق افراد و پايبندي به مسئوليت‌هاي اخلاقي در پژوهش محتاج اصولي است. اين اصول، به اين علت تدوين مي‌شوند تا پژوهش‌هايي که در معرض تنگناهاي اخلاقي قرار دارد، راهنمايي وجود داشته باشد. معضلات اخلاقي در پژوهش در قالب اصول اخلاقي زير دسته‌بندي مي‌شوند:

احترام به خود مختاري؛21 شامل آزادي‌هاي اشخاص، حريم خصوصي، داوطلبانه بودن

عدم تبه‌‌كاري؛22 اين اصل داراي سبقه‌اي طولاني در طب و به سنت زمان بقراط بر مي‌گردد.

احسان؛23 احسان يعني تعهد به انجام كار خوب يا توقف يا حذف آسيب­هاي احتمالي.

عدالت؛24 نگراني از توزيع عادلانه سودبار در جامعه.25

راهبردي‌ترين اصول اخلاقي

1. اصل حرفه‌اي بودن در پژوهش

پرداختن به پژوهش بدون احراز شرايط لازم و کافي امري غير اخلاقي است. اين اصل در همه حرفه‌ها صادق است. پژوهش غير حرفه‌اي نه تنها به توليد علم و توسعه آن ياري نمي‌رساند، بلکه سبب حيرت و سرگشتگي محقق مي‌گردد.26

2. قضاوت مستدل

محقق در مقام توصيف، تبيين و حتي ارزش داوري، بايد پايبند استدلال باشد. مادامي که دليلي وجود ندارد بايد سکوت کرد و به اين سخن اعتقاد داشته باشد كه «باوري را نپذيريم، مگر آنكه همه ادله اثبات حقانيت آن‌را داشته باشيم».27

3. امانت‌داري

رعايت حق مالکيت فکري در برخورداري از اطلاعات به دست آمده، يکي از مصاديق امانت‌داري است. حفظ منابع و ابزارهاي تحقيق نيز مصداق ديگر آن است که در تحقيقات معطوف به احياي ميراث مکتوب اهميت فراواني دارد. پژوهشگر بايد منابع اطلاعاتي را که در طول مدت پژوهش از آنها بهره برده است و حاصل انديشه و تلاش ديگران است، به طور دقيق بيان کند.28 پژوهشگر بايد منبع هر مطلبي را که از ديگران نقل مي‌کند، حتي اگر نقل به معنا باشد، دقيقاً بيان کند. رعايت حق مالکيت معنوي در بهره­گيري از اطلاعات بدست آمده از مصاديق امانت‌داري است.29

تلقي امانت‌دارانه از كار و مسئوليت و انجام دادن امور با رويكرد امانت‌داري، اصلي اساسي در اخلاق است و عامل اساسي در تعامل صحيح با مردم مي‌باشد.30 اگر انسان كار و مسئوليت را امانت بداند، بي‌گمان حرمت آن را پاس مي‌دارد و تلاش مي‌كند كه به خوبي آن را پيش ببرد و بالنده سازد. امام علي(ع) از كارگزاران و كاركنان نظام اداري خود مي‌خواست كه كار و مسئوليت را امانت بدانند و در مناسبات و روابط خود امانت‌داري نمايند.31

امانت‌داري از ويژگي‌هايي است كه قرآن كريم براي تمامي شغل‌ها و پست‌ها،‌ ضرورتي امكان‌پذير دانسته است. اين امر آن قدر مهم است که گفته شده‌است: «لا ايمانَ لِمَن لا امانهَ لهَ».32 وقتي حضرت موسي(ع) تمايل پيدا كرد به حضرت شعيب خدمت كند، دختر شعيب به وي گفت: «اي پدر! اين جوان را براي خدمت اجير كن، زيرا بهترين كارگزار و خدمتگزار كسي است كه در كارش توانمند و امين باشد»33(قصص: 26). در نامه شماره 5 امام علي(ع) در خصوص اهميت امانت‌داري آمده است: «همانا پس فرمانداري براي تو وسيله آب و نان نبوده، بلكه امانتي در گردن تو است.»34

رسول اکرم(ص) در خصوص امانت در حفظ اسرار مي‌فرمايد: «وقتي کسي سخن گفت و به اطراف خود نگريست، آن سخن نزد شما امانت است.»35

4. اصل رهيافت نقّادانه

اگر آزادي از دست برود، همه چيز از دست خواهد رفت. شرط لازم دستيابي به آزادي، کسب معرفت است كه امر اين نيز مرهون رهيافت نقادانه به معرفت است و نه متكي به سرسپردگي.36

5. اصل نقد پذيري

«نقد» به معناي سنجش يك ديدگاه بر اساس تراوزي منطقي و تعيين اعتبار و صحت دقت آن بر مبناي ملاك‌هاي عيني و همگاني است. نقادي و انتقادكردن، به معناي عيب گرفتن نيست. معناي انتقاد، يكي شيء را در محك قرار دادن و به وسيله محك زدن به آن، سالم و ناسالم را تشخصي دادن است.37

محقق بايد خود را نسبت به شنيدن نقد موظف بداند. واكنش‌هاي پرخاشگرانة ناشي از فقدان هوش هيجاني لازم، غير اخلاقي است. به طور كلي، پژوهشگراني كه به لحاظ شخصيتي از هوش هيجاني لازم برخوردار نيستند، يا خودكامه و مستبد مي‌انديشند، تحمل نقد شدن را ندارد‌.38

6. اصل رازداري

اين اصل زماني ضرورت پيدا مي‌کند که ناشناسي ممکن نباشد. محقق به بسياري از اطلاعات شخصي افراد دست مي‌يابد که اسرار افرادند و فاش کردن آنها، تعدّي به حقوق ديگران است.39 رازداري بدين معنا است که پژوهشگر، هويت پاسخ دهندگان را مي‌داند، اما قول مي‌دهد که هرگز آنها را فاش نکند. موردي ديگر از اين جنبه بدين صورت است که محقق هرگز نبايد اطلاعات را طوري دسته‌بندي نمايند که خواننده بتواند با کمک آن، مشارکت کنندگان را شناسايي نمايد.40

امام علي(ع) در خصوص اهميت رازداري مي‌فرمايد: «سينه خردمند صندوق راز اوست.»41

7. اصل کثرت‌گرايي روش‌شناختي

حصرگرايي روش‌شناختي، از مهم‌ترين مواضع خطاپذيري محقق است. حصرگرايي نه تنها به لحاظ حرفه‌اي بر اثربخشي تحقيق صدمه وارد مي‌کند، بلکه به عنوان الگوي ارتباطي در پژوهش، غير اخلاقي است.42

8. اصل رعايت حريم شخصي افراد

در يک تعريف از «حريم خصوصي» آمده است: چيزي خصوصي ناميده مي‌شود که فرد بتواند دسترسي به آن را در مهار خود داشته باشد. حمايت از حريم خصوصي، يعني حمايت از فرد در مقابل دسترسي ديگران به چيزهاي خصوصي‌اش.43

9. اصل کسب رضايت آگاهانه

پژوهشگر در اکثر شرايط نياز دارد تا مشارکت کنندگان در پژوهش را با اطلاعاتي راجع به هدف، روش، خطرها، مشکلات، ناملايمات و پيامدهاي ممکن پژوهش آماده کند و در شرايطي که پژوهش خطر بسيار دارد، بايد فرصت‌هاي مناسبي براي سرباز زدن از مشارکت در پژوهش، بدون دردسر و گرفتاري، به مشارکت کنندگان داده شود.44

10. صداقت

يكي از فضايل اخلاقي، كه نقش مهم در سازندگي انسان دارد، صداقت در گفتار و عمل است. براستي صداقت يكي از مهم‌ترين اصولي است كه اساس جوامع انساني را تشكيل مي‌دهد. نهاد علم، دانش و پژوهش نيز بر صدق بنا شده است. اخلاق پژوهش ايجاب مي‌کند که پژوهشگر در ارائه صادقانه نتايج و توزيع و اشاعه آن به جامعة پژوهشي کوشا باشد.45 پژوهشگران، مسئوليت ويژه‌اي براي ارزيابي دقيق نتايج پژوهش خود و عرضة آن به عموم دارند. در ارائه نتايج پژوهش، پژوهشگر موظف است محدوديت‌هاي را براي خوانندگان بيان کند. اگر در اواخر نتيجه‌گيري و بررسي متوجه شد که گروهي خاص حذف شده‌اند، بايد واقعيت را بيان کند.46

راستگويان افرادي شجاع، جسور، قاطع، بااخلاص، كم‌طمع و خالي از تعصّب‌هاي غلط و بغض‌هاي افراطي هستند؛ زيرا صداقت بدون اينها ممكن نيست.47 اين مهم را مي‌توان براي پژوهشگران، جزو اخلاق اشراقي و فوق طبيعي برشمرد.48 احاديث 265، 275، 387 و 799 در كتاب غررالحكم در اين رابطه آمده است. صداقت يکي از ويژگي‌هاي مهم پژوهشگران است. آنجا که پژوهشگر چيزي نمي‌داند و يا توان انجام آن را ندارد، با صداقت بگويد: از حد توان و دانش من خارج است.49

11. حلم و بردباري

حلم و بردباري حالت رواني مثبتي است50 که مهم‌ترين اصل در انجام پژوهش‌هاست. در انجام تحقيقات، بايد از شتاب‌زدگي اجتناب گردد. حضرت رسول اکرم(ص) اسوه صبر و تحمل است. بنابراين، پژوهشگران و محققان در پيشبرد تحقيقات خود بايد از پيامبراکرم(ص) الگو بگيرند. همچنان كه امام علي(ع) مي‌فرمايد: «پرهيزكاران در روز دانشمنداني بردبار و نيكوكاراني با تقوا هستند».51 داستان زير نمونه صبر و تحمل پيامبر را نشان مي‌دهد.

روزي يک عرب باديه نشين سراغ پيامبر آمد و در برخورد، به شدّت رداي آن بزرگوار را کشيد، تا آنجا که حاشيه ردا، بر گردن رسول خدا خط انداخت و اثر گذاشت، آنگاه به پيامبر رئوف خطاب کرد که، يا محمد! از اموال خدا که در اختيار توست، دستور بده که به من بدهند! حضرت به او توجّهي کرد، لبخندي زد و دستور داد که چيزي به او بدهند!.52

اين داستان نشان مي‌دهد که پيامبر اكرم(ص) تا چه اندازه نسبت به ناملايمتي‌ها، صبور است و همين رفتار پيامبر براي ما الگويي ارزشمند است.

در خصوص اهميت صبر و بردباري، امام علي(ع) مي‌فرمايد: «خير آن است كه دانش تو فراوان شود و بردباري تو بزرگ و گران‌مقدار باشد».53

همچنين مي‌فرمايد: «بردباري پرده‌اي است پوشاننده، و عقل شمشيري است برّان. پس كمبودهاي اخلاقي خود را با بردباري بپوشان، و هواي نفس خود را با شمشير عقل بكش».54

همچنين آن حضرت در رابطه با اهميت سعه‌صدر مي‌فرمايد: «بردباري و تحمل سختي‌ها، ابزار رياست است».55 حلم، بردباري، صبر و سعه‌صدر، نه تنها در امر حکومت‌داري، بلکه در امر آموزش و پژوهش نيز اهميت دارد؛ چرا که آموزش و پژوهش وقت‌گير است و براي به ثمر نشستن آن بايستي منتظر ماند که اين مهم نيازمند صبر و بردباري پژوهشگر باشد.56

قطعاً پژوهشگر اگر در تحقيق خود، صبر و بردباري پيشه كند ثمرات اين بلند همتي و حلم خود را خواهد ديد. نتيجة اين چنين پژوهشي است كه مي‌تواند مفيد واقع شود.

فرهنگ پژوهش

1. کار تيمي و همکاري پژوهشي پژوهشگران: يکي از معضلات اساسي در پژوهش، فقدان کار جمعي است. پژوهشگران در اين زمينه بايد به صورت متحد و يکپارچه کار کنند تا هم‌افزايي در دستيابي به نتايج صورت پذيرد. کار تيمي، نه به عنوان يک پيشنهاد، بلکه به عنوان يک ضرورت در پژوهش مطرح است. اهميت تيم سازي و کار تيمي به قدري است که پيتر دراکر مي‌گويد: «افرادي به کمال خواهند رسيد که بتوانند تيم تشکيل دهند و با ساير تيم‌ها نيز ترکيب شوند».57 کار تيمي از غنا و اتقان بيشتري برخوردار است. همچنين در کار گروهي، افراد در پيدايش اثر نيز در مراحل طراحي، منبع‌يابي، طرح پرسش‌هاي متعدد و متنوع همکار و يار يکديگرند. در واقع، از نيروي چند نفر پژوهشگر در هر بخش استفاده مي‌شود. گرچه در عمل، يکي از آنان عهده‌دار آن بخش باشد.58 پژوهشگران بايد با تشکيل تيم‌هاي علمي و پژوهشي و تيم‌هاي حرفه‌اي،59 دانش و تخصص حرفه اي خود را بهبود ببخشند.

امام علي(ع) در خصوص انجام كاري تيمي مي‌فرمايد: «انديشه‌ها را به يكديگر پيوند بزنيد تا درستي و حقيقت از آن تولد شود».60

بر اساس تحقيقات صورت گرفته در ميان پژوهشگران ايراني، مشخص گرديد که 50٪ پاسخگويان، تنها با يک نفر و 50٪ ما بقي، با 2 تا 24 نفر همکاري کرده‌اند. يعني هر استاد به طور ميانگين با 4 استاد ديگر همکاري داشته است.61

در خصوص اهمّيت تحقيق دسته‌جمعي و تيمي، رهبر معظم انقلاب در يكي از سخنراني‌هاي خود فرمودند: «تحقيق دسته‌جمعي، خاطر جمع‌تر از تحقيق فردي است، اختلافات كمتر مي‌شود و پيشرفت‌ها بيشتر مي‌گردد».62

2. پژوهش‌هاي مبتني بر نياز جامعه: پژوهش‌هايي که در جامعه توسط پژوهشگران صورت مي‌گيرد، بايستي در پي حل مشکل سازمان‌ها و جامعه باشد و به مسائل ضروري جامعه بپردازد. در حقيقت پژوهشگر، بايد هدف اصلي از اجراي يک پژوهش علمي را، رفع نياز جامعه و حل مشکل سازمان‌ها را قرار دهد. اگر مبناي پژوهش حل مشکلي از مشکلات جامعه باشد، آنگاه آن پژوهش ملت‌ها را به حرکت در آورده و محيط‌هاي آموزشي را زنده و بالنده نگه مي‌دارد.

پژوهشگر بايد از فراگيري دانش مضر و غير سودمند به حال جامعه بپرهيزد و با انتخاب موضوعات مناسب به توليد دانش مفيد بپردازد.63 آيت‌الله خامنه‌اي، رهبر معظم انقلاب، معتقد به تطبيق پژوهش‌هاي حوزه و دانشگاه با نياز جامعه هستند.64

3. انجام پژوهش‌هاي ميان‌رشته‌اي: بايستي اين فرهنگ ميان پژوهشگران ايجاد گردد که به سمت انجام پژوهش‌هاي مشترک با ساير رشته‌ها و يا فرا رشته‌اي حرکت نمايند. در اين صورت، هم‌افزايي علمي رخ داده و علم پيشرفت خواهد کرد.

4. حقيقت‌جويي در پژوهش: زماني که به ارسطو اعتراض شد که چرا حرمت استاد خود يعني افلاطون را نگه نداشته و نظرات و ديدگاه‌هاي او را به نقد کشانده است و در ردّ آنها سخن مي‌گويد، در پاسخ سخني ارزشمند و جاودانه گفت: «افلاطون را دوست دارم، اما به حقيقت بيش‌تر از افلاطون علاقه دارم».65 يک پژوهشگر بايد در پي اين باشد تا ساير افراد را تشويق کند تا آنان در پي ابطال فرضيه‌ها و ديدگاهايشان باشد. به طور کلي، پژوهشگر بايد تمام تلاش خود را مصروف کشف حقيقت کند و از مشکلات پيش آمده نهراسد.

5. فرهنگ نوآوري: يكي از عمده مشكلاتي كه در پژوهش ممكن است رخ دهد، گرايش و عادت به كارهاي تكراري و غيرخلّاقلانه و غير ابتكاري است. حركت در مدارهاي بسته، توليد انبوه غيرچالشي و شرح و بررسي‌هاي متعدد و متواتر به جاي پژوهش روش‌مند، نوعي ركود و توقف در پژوهش است. براي فاصه گرفتن از اين ركود، بايستي نوآور بود. امروزه اهميت نوآوري در رقابت­هاي بين­المللي آشکار شده است. پژوهشگران با نوآوري در تحقيقات خود مي‌توانند محصولات علمي را توليد نمايند که منحصر به فرد بوده و نکات جديد و قابل تأملي براي ارائه داشته باشند. نوآوري در پژوهش به معناي جداشدن از سنّت متروک گذشته و حرکت به سمت روح مباحثه­گرانه است.

6. مبادلات علمي بين پژوهشگران و اهميت قائل شدن به تجربه ديگران: آگاهي دانشمندان، پژوهشگران، مبتکران، استادان و دانشجويان از يافته‌هاي علمي و نوآوري‌هايي که در سطح جهان صورت مي‌پذيرد، بسيار حائز اهميت است. اين امر موجب مي‌شود تا علاوه بر استفاده موثر از دانش بدست آمده، از صرف وقت و هزينه‌هاي هنگفت براي تحقيقات تکراري جلوگيري شود. بايد فرهنگي ايجاد شود که به احترام گذاشتن دانسته‌ها، نوعي ارزش محسوب گردد. البته اين امر با تقويت سازوکار مالکيت معنوي امکان حصول مي‌يابد.

يک بررسي نشان داده است که 30 تا 58 درصد وقت دانشمندان صرف دوباره‌کاري‌هايي مي‌شود که اگر اطلاعات مورد نياز آنها در دسترس باشد، از آنها خودداري مي‌شود. اين امر، گوياي اين حقيقت است که تجربه‌هاي ساير پژوهشگران منبع ارزشمندي براي توليد علم است و تجربه‌هاي محققان است که مي‌‌تواند منجر به افزايش دانش شود. در اين خصوص، امام علي(ع) مي‌فرمايد: «علم جديد به واسطه تجربه‌ها بدست مي‌آيد».66 بنابراين، امام علي(ع) بهره‌گيري از تجارب ديگران را امري لازم دانسته و عامل موفقيت و انتخاب درست است.67

7. استفاده نهادهاي بهره‌بردار از پژوهش: نهادها و سازمان‌هايي که سفارش پژوهش داده‌اند و يا تحقيقات و پژوهش‌هايي که در جهت تأمين منافع آنان است، بايد از نتايج و دستاوردها اين تحقيقات به منظور پيشبرد اهداف خود استفاده نمايند.

8. متعهد شدن به پژوهش: تحقيقات پژوهشگران معمولاً فاقد جهت‌گيري‌هاي نظري و روش‌شناختي معيني است. پژوهشگران انجام پروژه‌هاي متعددي را به عهده دارند که نتايج آنها اغلب سطحي بوده و گاه خود پژوهشگران نيز تعهد چنداني نسبت به يافته‌هاي خود احساس نمي‌کنند.68

سوء رفتار پژوهشي

آکادمي ملي آمريکا، سوء رفتار در محيط دانشگاهي را به سه دسته کلي تقسيم مي‌کند: سوء رفتارهاي شغلي، از قبيل اشکال و خطا در امر تدريس؛ سوء رفتارهاي عمومي، از قبيل اختلاس و مزاحمت‌هاي جنسي؛ سوء رفتارهاي پژوهشي.69

از سوء رفتارهاي پژوهشي تعاريف گوناگوني ارائه شده است. يکي از معتبرترين تعارف عبارت است از: «رفتار عمدي يا سهوي يک پژوهشگر که خارج از اصول اخلاقي و علمي باشد».70 بداخلاقي علمي پژوهشي، شامل جعل، تحريف، دزديدن اليفات يا اختراعات ديگران، گزارش نادرست آزمايشات، تاثير دادن پيش‌‌فرض‌هاي ذهني خود در هنگام عمل و نتيجه‌گيري و گزارش نادرست نتايج و نمودارها مي‌باشد.71 اگر چه بيشتر پژوهش‌ها به علت جهت­گيري علمي دانشگاه، به روزکردن دانش علمي استادان، رفع نيازهاي جامعه و صنايع، در دسترس‌بودن امکانات و منابع علمي و نيل به اهداف شخصي و تحقق آرزوها مي‌باشد، اما سوء رفتار مي‌تواند دلايل متعددي داشته باشد. استرس ارتقاء و ترفيع رتبه علمي، اصرار و الزام مسئولان بر انتشار مقاله، در اختيار گرفتن سمت اجرايي، مزايايي جنبي و دسترسي سريع و آسان به دنياي اينترنت موجب تشکيل اين سوء رفتارها مي‌شود.

مصاديق سوء رفتار پژوهشي

ـ عدم رعايت اصول لازم در تهيه پرسش‌نامه؛

ـ استفاده از پرسش‌نامه ساير تحقيقات بدون ذکر منبع و ماخذ؛

ـ کپي‌برداري ساختار مقاله و ادبيات نظري؛

ـ استفاده از ادبيات بدون ذکر منبع؛

ـ جعل و تحريف در گردآوري داده‌ها و داده‌سازي؛

ـ دستکاري روش تحقيق و نتايج آماري؛

ـ تحليل و تفسير جهت‌دار و مخدوش کردن نتايج؛

ـ اضافه کردن نام ديگران به پژوهش جهت بده و بستان72علمي؛

ـ ارسال همزمان يک مقاله به چند مجله يا کنفرانس، علي‌رغم تأکيدات مجلات و همايش‌ها؛

ـ ساير مصاديق سوء رفتار پژوهشي در جدول شماره 2 نشان داده شده است.

جدول شماره 2: مصاديق سوء رفتار پژوهشي

مصداق

توضيح

شهرت زدگي

بسياري از افراد به صِرف مشهور بودن يک باور يا عقيده يا فرضيه آن را مي‌پذيرند و آن را پايه تحقيقات خود قرار مي‌دهند. مشهور بودن يک عقيده به معناي درست بودن آن نيست.

شتاب زدگي

کمترين آفت شتاب‌زدگي، اين است که مانع درک درست موضوع مي‌شود. صبر و بردباري لازمة پژوهش است. چرا که امکان دارد پژوهشگر نتايج تحقيق خود را در طول عمر خود نبيند و آيندگان با ادامه دادن کارها پژوهش‌هاي ناتمام او را به نتيجه برسانند.

دخالت دادن

خواسته‌هاي شخصي

پژوهشگر نبايد به خود اجازه دهد که ديدگاه‌ها، خواسته‌ها و اغراض شخصي يا صنفي خود را بر موضوع تحقيق تحميل کند.73 تحقيقي معتبر است که بي‌طرفانه و بدون حبّ و بغض صورت پذيرد.

انتحال

سرقت ادبي، نويسندگان مي‌کوشند براي درست جلوه دادن سخن و مدعاي خود، افرادِ نام و نشان دار و صاحب نفوذ علمي و تاريخي را مدافع نظريه خود معرفي كنند.74

در خصوص دوري جستن از شتاب‌زدگي، امام علي(ع) مي‌فرمايد: «مبادا هرگز در كاري كه وقت آن فرا نرسيده شتاب كني».75

ويژگي‌هاي محقق و پژوهشگر برتر

در بيان ويژگي يک محقق و پژوهشگر برتر، مي‌توان گفت محقق برتر کسي است که:

ـ مفسر باشد و به تفسير حقايق هستي نايل آيد؛

ـ پس از تفسير عملاً تغييرات مفيدي را در خود، محيط و ديگران به وجود آورد؛

ـ داراي علّو طبع باشد، به عبارت ديگر منش و سلوک او عرفاني باشد؛

ـ داراي منش ولايي باشد که همچون پدر و مادري مهربان نتايج تحقيق را در اختيار ديگران قرار دهد؛

ـ از غرور خود بکاهد؛

ـ مأيوس نشود؛76

ـ حقيقت‌جو بوده و تمام تلاش خود را در جهت کشف حقيقت به کار گيرد.77

راهكارهاي افزايش اخلاق پژوهش

براي رعايت اخلاق توسط پژوهشگران در تحقيقات خود، راهکارهاي زير پيشنهاد مي‌گردد:

ـ ايجاد واحدهاي درسي در اين زمينه در مراكز دانشگاهي، پژوهشي و آموزشي؛

ـ برگزاري كارگاه‌هاي اخلاق حرفه‌اي در پژوهش؛

ـ ايجاد زمينه آشنايي دانشجويان با پايگاه‌هاي اطلاعاتي جهان و مقؤله استاندارهاي كيفي آثار و مقالات؛

ـ آشنا كردن دانشجويان با سازمان‌هاي شفافيت جهاني و مقولة ليست‌هاي سياه پژوهشگران؛

ـ نهادينه كردن فرهنگ، رعايت حقوق ديگران در پژوهش؛

ـ ايجاد زمينه‌هاي كنترل دقيق پژوهش و رساله‌نويسي در كشور؛

ـ جلوگيري از موضوع‌زدگي و تكرر عناوين پژوهشي؛

ـ ايجاد مكانيسم موضوع‌يابي، موضوع‌آفريني و موضوع‌سازي مبتني بر نيازهاي حال و آينده؛

ـ ترويج فرهنگ نقد و نقدپذيري براي بررسي آثار توليد شده؛

ـ رعايت حريم علمي توليدكنندگان آثار علمي ـ پژوهشي؛

ـ رعايت شؤون انساني و الاهي در پژوهش؛

ـ مسئوليت‌پذيري محققان نسبت به يافته‌هاي پژوهشي خويش؛

ـ ترويج فرهنگ تعهد در توليدات علمي؛

ـ رعايت حقوق مؤلف و پژوهشگر در فرايند و اختتام تحقيق؛

ـ ايجاد زمينه و بستر كاهش فرايندهاي اداري و عوامل بوركراتيك سازماني در راه پژوهش؛

ـ تقدير و تشويق‌هاي مناسب براي تحقيقات نوين و خروج از چرخه قهرمان‌سازي؛

ـ وضع قوانين دقيق و سختگيرانه در مورد ارتكاب بداخلاقي علمي و پژوهشي.

راهكارهاي افزايش فرهنگ پژوهش

ـ برگزاري كلاس‌هاي روش تحقيق ناظر بر مرجع‌نويسي براي دانشجويان جهت افزايش مقوله فرهنگ پژوهش؛

ـ فراهم كردن زمينه ارتقا امانت‌داري در پژوهش؛

ـ تقويت كار تيمي و ايجاد بستر لازم براي ايجاد حلقه‌هاي پژوهشي دانشجويي؛

ـ جهت دادن پژوهش‌هاي دانشجويي به‌سمت و سوي نيازهاي جامعه؛

ـ جرأت‌ورزي به دانشجويان جهت حركت در مرزهاي دانش؛

ـ ايجاد بستر مناسب براي انجام پژوهش‌هاي ميان‌رشته‌اي؛

ـ جرأت‌ورزي محققان در نقل، استناد، نقد و بررسي؛

ـ جرأت در ارايه راهكارهاي ابداعي و مدلسازي.

نتيجه‌گيري

مقولة اخلاق و مؤلفه‌هاي آن، که از ديرينگي برخوردار است، در آغاز هزاره سوم و به خصوص در سازمان‌ها و مراکز علمي در بخش پژوهش مورد امعان نظر قرار گرفته است. پژوهش و تحقيق زيربناي توسعه و پيشرفت­هاي اجتماعي، فرهنگ و اقتصادي يک کشور است. چنانچه پژوهش­ها هدف­دار و آينده­نگر باشد، رشد سريع و پر شتابان را براي کشور به ارمغان خواهد آورد. پژوهش به منظور يافتن راه­هاي اصولي و مؤثر پاسخگويي به تغييرات صورت مي­گيرد.

در اين پژوهش، با عنايت به ادبيات بين‌المللي و با نگاه به مسائل بومي و نظام ارزشي و نيازها و اولويت‌هاي كشور، مؤلفه‌هاي اخلاق و فرهنگ پژوهش، به عنوان يک پديده راهبردي، مورد بررسي و نقش مهم و كليدي هر كدام از آنها در فرآيند انجام پژوهش مورد بررسي قرار گرفت.

حاصل آنكه، به دليل اينکه نتيجة پژوهش در تمام زمينه‌ها به طور مستقيم در ارتباط با افراد و جامعه قرار مي­گيرد و بر روي زندگي آحاد جامعه تاثير مي­گذارد، شش راهكار‌هاي عملياتي و بومي جهت افزايش اخلاق و فرهنگ پژوهش در مراكز تحقيقاتي و آموزش جهت ارتقاء اين فضيلت ارائه گرديد.

منابع

نهج‌البلاغه، ترجمة محمد دشتي، چ بيستم، قم، الهادي، 1381.

مجلسي، محمدباقر، بحار الانوار، بيروت، دارالاحياء التراق العربي، 1403 ق.

ابراهيمي، مصطفي، «در آيينه معنويت - صداقت و راستي»، حوزه و دانشگاه، ش 26، 1380، ص231-223.

اسحاقي، حسين، «ملکوت اخلاقي؛ گلگشتي در 114 جلوه رفتاري و گفتاري پيامبر اعظم»، دفتر عقل، موسسه تحقيقات و نشر معارف اهل البيت‰، 1385.

اسماعيلي‌يزدي، عباس، فرهنگ اخلاق، قم، مسجد مقدس جمكران، 1362.

تابعي، ضياالدين و فرزاد، محموديان، «اخلاق در پژوهشگري» اخلاق در علوم و فناوري، سال دوم، ش 1 و 2، ص54-49.

حاتمي، حسين و همكاران، «سيري در مباني اخلاق در پژوهش و اخلاق پزشکي در سيره نياکان»، طب و تزکيه، ش 68 و 69، بهار و تابستان 1387، ص95-82..

حاجي فرجي، مجيد، «اخلاق در پژوهش‌هاي زيست پزشکي بر روي آزمودني‌هاي انساني»، اخلاق در علوم وفناوري، سال چهارم، ش 1 و 2، ص78-67.

خالقي، نرگس «اخلاق پژوهش در حوزه علوم اجتماعي»، اخلاق در علوم و فناوري، سال سوم، ش 1 و 2، ص92-83.

خداپرست، امير حسين و همكاران، «بررسي انتقادهاي شش گانه اخلاق در پژوهش ايران»، باروري و ناباروري، ش 4، زمستان 1386، ص379-365.

خنيفر، حسين و اکبر، فرجي ارمکي، «بنيادشناسي پژوهش در حوزه علوم دين و معارف اسلامي»، پژوهش، سال دوم، ش اول، ص11-95.

خواجه رشيدان، فاطمه، «توسعه علمي علل و موانع»، مجموعه مقالات همايش منطقه‌اي نهضت توليد علم، جنبش نرم افزاري و آزاد انديشي، 1383، ص 105-81..

دلشاد تهراني، مصطفي، ارباب امانت اخلاق اداري در نهج‌البلاغه، چ دهم، تهران، دريا، 1381.

ري‌شهري، محمدمهدي، ميزان الحکمه، چ اول، قم، دارا الحديث، 1375.

سلزام، هوارد، اخلاق و پيشرفت؛ ارزش‌هاي نوين در جهان انقلابي، ترجمة مجيد مددي، تهران، نشر ثالث، 1387.

سيدفاطمي، محمدقاري، «اخلاق در پژوهش: پيش درآمدي بر تدوين پرسش‌نامه بررسي جنبه‌هاي اخلاقي و حقوقي و شرعي طرح‌هاي پژوهشي»، باروري و ناباروري، دوره سوّم، ش 1، زمستان 1380، ص80-65.

شريفي، احمدحسين، «اخلاق و پژوهش»، پژوهش، پيش شماره دوم، پاييز و زمستان 1384، ص118-103.

صالحي، صادق و قربانعلي، ابراهيمي، «بررسي عوامل موثر بر فعاليت‌هاي پژوهشي هيات علمي (مورد مطالعه: دانشگاه مازندران)»، نامه علوم اجتماعي، ش 14، پاييز و زمستان 1378، ص138-107.

عطاران طوسي، علي‌اصغر، نقش و حقوق كاركنان در سازمان‌‌ها از ديدگاه امام علي(ع)، قم، بوستان كتاب، 1384.

فروغي، محمدعلي، سير حکومت در اروپا، تصحيح امير جلال الدين اعلم، چ سوم، تهران، البرز، 1379.

قانعي‌راد، محمدامين، «وضعيت اجتماع علمي در رشته‌هاي علوم اجتماعي»، علوم اجتماعي، ش 27، بهار 1385، ص 55-27.

قرائتي، محسن، 300 اصل در مديريت اسلامي، چ سوم، تهران، مرکز فرهنگي درس‌هايي از قرآن، 1386.

قراملکي، احدفرامرز، اصول و فنون پژوهش، چ دوم، قم، مرکز مديريت حوزه علميه، 1385.

قراملكي، احدفرامرز، «خاستگاه اخلاق پژوهش»، آينه ميراث، سال دوم، ش 4، زمستان 1383، ص 17-7.

قورچيان، نادرقمي، برنامه‌ريزي استراتژيک، تهران، واحد علوم تحقيقات، 1379.

گروهي از نويسندگان، حکومت علوي؛ کارگزاران، چ اول، قم، دبيرخانه مجلس خبرگان رهبري وحکومت اسلامي، 1381.

لشکر بلوکي، مجتبي، «چارچوب تدوين ارزش‌ها و اخلاق حرفه‌اي پژوهش‌هاي علمي و فناوري»، اخلاق در علوم و فناوري، سال سوم، ش 1 و 2، ص114-105.

محدثي، جواد، اخلاق نبوي؛ آشنايي با سيره اخلاقي پيامبر اعظم(ص)، چ دوم، قم، عصمت، 1385.

محمودي، علي، «نگرش فلسفي بر اخلاق در پژوهش» دانشگاه اسلامي، سال يازدهم، ش 4، زمستان 1386، ص148-129.

مصباح، علي، «نگاهي به فرصت مطالعاتي و ضوابط آن»، پژوهش، پيش شماره اول، پاييز 1383، ص56-49.

مقيمي، سيدمحمد، «جلسه انديشگان پيرامون استاندارد سازي»، تهران، سخنراني در معاونت برنامه‌ريزي آموزش و پرورش، 1382.

مقيمي، سيدمحمد، کارآفريني در نهاد‌هاي جامعه مدني، تهران، دانشگاه تهران، 1383.

نخعي، نوذر و همكاران، «آيين‌نامه انضباطي پيشنهادي سوء رفتارهاي پژوهشي: يک پژوهش کيفي»، گام‌هاي توسعه در آموزش پزشکي، دوره هفتم، ش اول، ص8-1، 1389.

نويدفر، محمدحجت، «سنجش مولفه‌هاي اخلاق كار و بررسي ارتباط آن با ميزان رضايت ارباب رجوع در دانشگاه پيام نور مركز مشهد»، پايان‌نامه كارشناسي‌ارشد، دانشگاه پرديس قم، بهمن 1385.

Alston, W., Internalism & Externalism in Epistemology, in Routledge Encyclopedia of Philosophy, 2007.

Mc Donald Gael & Nighof, Andre, Beyond Codes of Ethics & Integrated Framework for Stimulating Morally Responsible Behavior in Organization, Leadership & Organisation Developments Journal, V.20, N.3., 1999.

Michael Philpota An introduction to ethics of research in psychiatry Psychiatry, Ethics in Psychiatry, V.3, Issue3, 2004, p. 26-29.

Sensson, Goran & Wood, Grey, The Dynamics of Business Ethics: A Swedish Public Sector: a PUBSEC Scale, The international Journal of Public Sector Management, 2003, V. 17, N.2.


* دانشيار پرديس قم دانشگاه تهران. hkhanifar@yahoo.com

** کارشناس ارشد مديريت سيستم‌هاي اطلاعاتي پرديس قم دانشگاه تهران. ha_bordbar@yahoo.com

*** کارشناس ارشد تحول دانشگاه علامه طباطبائي.

دريافت: 20/1/1390 پذيرش: 21/3/1390


1. Power, Speed, Money, Opportunity, Communication, Information & Cyber

2. Alston,2007:Pp65-68

3. حسين خنيفر، پژوهش روش­مند، كاستي­ها و موانع، ص45.

4. Shadow Role

5. نادر قمي قورچيان، برنامه‌ريزي استراتژيک، ص38.

6. محمدامين قانعي‌راد، وضعيت اجتماع علمي در رشته‌هاي علوم اجتماعي، ص28.

7. نادر قمي قورچيان، همان، ص25.

8. سيد‌محمد مقيمي، جلسه انديشگان پيرامون استانداردسازي.

9. سايت رهپو.

10. صادق صالحي و قربانعلي ابراهيمي، «بررسي عوامل موثر بر فعاليت‌هاي پژوهشي هيات علمي»، نامه علوم اجتماعي، ش 14، ص108

11. حسين خنيفر و اکبر فرجي ارمکي، «بنيادشناسي پژوهش در حوزه علوم دين و معارف اسلامي»، پژوهش، ش 3، ص1

12. اميرحسين خداپرست و همكاران «بررسي انتقادهاي شش‌گانه اخلاق در پژوهش ايران»، باروري و ناباروري، ش 4، ص366

13. حسين حاتمي و همكاران، «سيري در مباني اخلاق در پژوهش و اخلاق پزشکي در سيره نياکان»، طب و تزکيه، ش 68 و 69، ص82

14. نرگس خالقي، «اخلاق پژوهش در حوزه علوم اجتماعي»، اخلاق در علوم و فناوري، سال سوم، ش 1 و 2، ص84

15. علي محمودي، «نگرش فلسفي بر اخلاق در پژوهش» دانشگاه اسلامي، سال يازدهم، ش 4، ص132

16. The Nuremberg Cod

17. Declaration of Helsinki

18. مجيد حاجي‌فرجي، «اخلاق در پژوهش‌هاي زيست پزشکي بر روي آزمودني‌هاي انساني»، اخلاق در علوم وفناوري، سال چهارم، ش 1 و 2، ص70-69.

19 محمد‌قاري سيدفاطمي، «اخلاق در پژوهش: پيش درآمدي بر تدوين پرسش‌نامه بررسي جنبه‌هاي اخلاقي و حقوقي و شرعي طرح‌هاي پژوهشي»، باروري و ناباروري، ش 1، ص65.

20. مجتبي لشکر بلوکي، «چارچوب تدوين ارزش‌ها و اخلاق حرفه‌اي پژوهش‌هاي علمي و فناوري»، اخلاق در علوم و فناوري، سال سوم، ش 1 و 2، ص106.

21. Respect for autonomy

22. Non-maleficence

23. Beneficence

24. Justice

25. Philpot,2004:P4

26. احدفرامرز قراملكي، «خاستگاه اخلاق پژوهش»، آينه ميراث، سال دوم، ش 4، ص13.

27. همان، ص13.

28. نرگس خالقي، «اخلاق پژوهش در حوزه علوم اجتماعي»، اخلاق در علوم و فناوري، سال سوم، ش 1 و 2، ص87.

29. همان، ص88..

30. Sensson & Wood,2003:Pp182-189

31. مصطفي دلشاد تهراني، ارباب امانت اخلاق اداري در نهج‌البلاغه، ص181.

32. محمدمهدي ري‌شهري، ميزان الحکمه، ج 1، ص346.

33. علي‌اصغر عطاران طوسي، نقش و حقوق كاركنان در سازمان‌‌ها از ديدگاه امام علي(ع)، ص163–162.

34. نهج‌البلاغه، ترجمة محمد دشتي، نامه 5.

35. حسين اسحاقي، ملکوت اخلاقي؛ گلگشتي در 114 جلوه رفتاري و گفتاري پيامبر اعظم، دفتر عقل، ص157.

36. احدفرامرز قراملكي، «خاستگاه اخلاق پژوهش»، آينه ميراث، سال دوم، ش 4 ، ص14-13.

37. احدفرامرز قراملکي، روش‌شناسي مطالعات ديني، ص111.

38. همان، ص121.

39. پايگاه حوزه www.hawzah.net

40. نرگس خالقي، «اخلاق پژوهش در حوزه علوم اجتماعي»، اخلاق در علوم و فناوري، سال سوم، ش 1 و 2، ص86..

41. نهج‌البلاغه، ترجمة محمد دشتي، حكمت6.

42. احدفرامرز قراملكي، «خاستگاه اخلاق پژوهش»، آينه ميراث، سال دوم، ش 4 ، ص14.

43. نرگس خالقي، «اخلاق پژوهش در حوزه علوم اجتماعي»، اخلاق در علوم و فناوري، سال سوم، ش 1 و 2، ص85..

44. همان.

45. پايگاه حوزه www.hawzah.net

46. همان،ص87.

47. مصطفي ابراهيمي، «در آيينه معنويت - صداقت و راستي»، حوزه و دانشگاه، ش 26، ص225.

48. Mc Donald Gael & Nighof, Andre, Beyond Codes of Ethics & Integrated Framework for Stimulating Morally Responsible Behavior in Organization, Leadership & Organisation Developments Journal, V.20, N.3, p. 135

49. محسن قرائتي، 300 اصل در مديريت اسلامي، ص77.

50. ضياالدين تابعي و فرزاد محموديان، «اخلاق در پژوهشگري» اخلاق در علوم و فناوري، سال دوم، ش 1 و 2، ص52.

51. نهج‌البلاغه، ترجمة محمد دشتي، خطبه193، باب 12.

52. جواد محدثي، اخلاق نبوي؛ آشنايي با سيره اخلاقي پيامبر اعظم(ص)، ص29.

53. نهج‌البلاغه، ترجمة محمد دشتي، حكمت94.

54. همان، حكمت424.

55. همان، حكمت167.

56. گروهي از نويسندگان، حکومت علوي؛ کارگزاران، ص100.

57. حسيني‌فرد و لواف، فعاليت­هاي گروهي و تيم­سازي، فرازان، سال اول، ش 2 و 3، ص2.

58. علي مصباح، «نگاهي به فرصت مطالعاتي و ضوابط آن»، پژوهش، پيش شماره اول، ص54.

59. Profitional Teams

60. محمدامين قانعي‌راد، «وضعيت اجتماع علمي در رشته‌هاي علوم اجتماعي»، علوم اجتماعي، ش 27، ص38.

61. همان.

62 برگرفته از پايگاه اطلاع رساني دفتر مقام معظم رهبري

63. نرگس خالقي، «اخلاق پژوهش در حوزه علوم اجتماعي»، اخلاق در علوم و فناوري، سال سوم، ش 1 و 2، ص88.

64 برگرفته از پايگاه اطلاع رساني دفتر مقام معظم رهبري

65. محمدعلي فروغي، سير حکومت در اروپا، تصحيح: امير جلال الدين اعلم، ص31.

66. محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، ج 71، 1403، ص341.

67. گروهي از نويسندگان، حکومت علوي؛ کارگزاران، ص26.

68. محمدامين قانعي‌راد، «وضعيت اجتماع علمي در رشته‌هاي علوم اجتماعي»، علوم اجتماعي، ش 27، ص29-28.

69. Research Misconduct

70. نوذر نخعي و همكاران «آيين‌نامه انضباطي پيشنهادي سوء رفتارهاي پژوهشي: يک پژوهش کيفي»، گام‌هاي توسعه در آموزش پزشکي، دوره هفتم، ش 1، ص2.

71. علي محمودي، «نگرش فلسفي بر اخلاق در پژوهش» دانشگاه اسلامي، سال يازدهم، ش 4، ص132.

72. Give and Take

73 احمدحسين شريفي، «اخلاق و پژوهش»، پيش شماره دوّم، ص114.

74 همان، ص 115.

75. نهج‌البلاغه، ترجمة محمد دشتي، نامه53، بند148.

76. ضياالدين تابعي و فرزاد محموديان، «اخلاق در پژوهشگري»، اخلاق در علوم و فناوري، سال دوم، ش 1 و 2، ص52.

77. نرگس خالقي، «اخلاق پژوهش در حوزه علوم اجتماعي»، همان، ص88..