“Educational taqiyyah” is a specific type of dissimulation, alongside political, social, theological, and jurisprudential taqiyyah, that is used in supervising the educational process of the learner (mutarabbi) and facilitating their development. Unfortunately, despite its frequent application in education and numerous instances of its use by the Ahl al-Bayt (peace be upon them) and the great prophets, this type of taqiyyah—which can be considered an educational strategy—has not been discussed extensively. The question, “In the educational process, can taqiyyah be used for specific purposes, concealing some matters from the learner or even telling them something contrary to reality?” is important in the education of the individual and society. Using the methods of “qualitative content analysis” and “ijtihādī (jurisprudential reasoning) method,” focusing on verses and narrations, this article examines the instances of educational taqiyyah, its conditions, and its limits. The conclusion is that concealing the truth and providing superficial answers when the learner lacks the capacity to accept certain knowledge, as well as stating something contrary to reality to improve the learner’s relationship with others or to prevent a great corruption in the path of their education, are instances of various types of educational taqiyyah and its application in verses and narrations.
Title :تقیة تربیتی در آیات و روایات (بررسی آیات و روایات تقیة تربیتی در کنشهای تربیتی)
Abstract:
«تقیة تربیتی» قسم خاصی از تقیه در کنار تقیة سیاسی، اجتماعی، کلامی و فقهی است که ناظر به تربیت متربی و در مسیر رشد او بهکار میرود. متأسفانه از این قسم تقیه که میتوان آن را بهمثابة راهکاری تربیتی در نظر گرفت، علیرغم کاربرد بسیار آن در امر تربیت و موارد عدیدة استفادة اهلبیت(ع) و انبیای عظام از آن، صحبت خاصی به میان نیامده است. پرداختن به این سؤال که آیا میتوان در فرآیند تربیتی با توجه به اغراض خاص، از تقیه استفاده کرده و بعضی مطالب را از متربی پوشانده و یا حتی بعضی دیگر را خلاف واقع به او گفت؟ نقش مهمی در تربیت فرد و جامعه دارد. در این مقاله با استفاده از روش «تحلیل محتوای کیفی» و «روش اجتهادی» با محوریت آیات و روایات به موارد اعمال تقیة تربیتی و شرایط و حدود آن پرداخته شده است. نتیجه آنکه کتمان واقع و جواب سطحی دادن در صورت عدم ظرفیت متربی برای پذیرش معارف، و اظهار خلاف واقع در اصلاح رابطة متربی با دیگران و همچنین جلوگیری از مفسدة عظیمه در راه تربیت او، مواردی از انواع تقیة تربیتی و کاربرد آن در آیات و روایات است.
سید رضی، محمد بن حسین (1395ق). شرح شافیة ابن الحاجب. بیروت: دار الکتب العلمیه.
رمضانی مشکانی، عصمت، باقری، احمد و بهارلوئی، سیامک (1400). تقیه بهعنوان یک روش رفتاری در تربیت اسلامی: تطبیق نظرات موافق و مخالف. آموزشوپرورش تطبیقی، 4(3)، 1386ـ1399.
شریف عسکری، حسین و اندیشه، هاشم (1391). جواز دروغ از منظر روایات. مطالعات علوم قرآنی، 8، 65ـ85.
صادقی فسایی، سهیلا و عرفانمنش، ایمان (1394). مبانی روششناختی پژوهش اسنادی در علوم اجتماعی؛ مورد مطالعه: تأثیرات مدرنشدن بر خانوادة ایرانی. راهبرد فرهنگ، 8(29)، 76ـ98.
صفری، نعمتالله (1394). نقش تقیه در استنباط. قم: بوستان کتاب.
صفار، محمد (1404ق). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد(ص). قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
عالمزاده نوری، محمد (1400). آشنایی با فقه اخلاق؛ درآمدی بر دانش اخلاق اجتهادی و استنباطی. قم: خلق.
عاملی، محمد بن مکی (1400ق). القواعد و الفوائد. قم: کتابفروشی مفید.
عاملی، محمد بن مکی (1419ق). ذکری الشیعة فی احکام الشریعة. قم: مؤسسة آل البیت(ع).
حر عاملی، محمد بن حسن (1409ق). وسائل الشیعه. قم: مؤسسة آل البیت(ع).
طبرسی، فضل بن حسن (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
طرقی اردکانی، مجید و کاظمی، عنایتالله (1394). رعایت توان متربی از منظر فقه و تربیت. مطالعات فقه تربیتی، 25، 25ـ45.
فاضل هرندی، محییالدین (1383). تقیة سیاسی. علوم سیاسی، 25، 46ـ67.
مایر، فردریک (1398). تاریخ اندیشههای تربیتی. ترجمة علیاصغر فیاض. تهران: سمت.
مجلسی، محمدباقر (1404ق). مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول(ص). تهران: دار الکتب الاسلامیه.
مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
مطهری، مرتضی (بیتا). مجموعهآثار. تهران: صدرا.
عکبری بغدادی، محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید) (1372). تصحیح اعتقادات الامامیه. قم: کنگرة جهانی هزارة شیخ مفید.
مؤمنیراد، اکبر، علیآبادی، خدیجه، فردانش، هاشم و مزینی، ناصر (1392). تحلیل محتوای کیفی در آیین پژوهش: ماهیت، مراحل و اعتبار نتایج، اندازهگیری تربیتی، 4(14)، 76ـ102.
هاشمی، حسین (1388). چیستی و اهداف تربیت. پژوهشهای قرآنی، 59، 14ـ31.
نراقی، مهدی (1386). جامع السعادات. تهران: اسماعیلیان.
Saeidi, Ahmad. (2026) Educational Taqiyyah (Dissimulation) in Verses and Narrations: An Examination of Verses and Narrations on Educational Taqiyyah in Educational Practices. Ma`rifat-i Akhlaqi, 17(1), 49-66 https://doi.org/10.22034/marefateakhlagi.2025.5001771.
Ahmad Saeidi."Educational Taqiyyah (Dissimulation) in Verses and Narrations: An Examination of Verses and Narrations on Educational Taqiyyah in Educational Practices". Ma`rifat-i Akhlaqi, 17, 1, 2026, 49-66
Saeidi, A.(2026) 'Educational Taqiyyah (Dissimulation) in Verses and Narrations: An Examination of Verses and Narrations on Educational Taqiyyah in Educational Practices', Ma`rifat-i Akhlaqi, 17(1), pp. 49-66
Saeidi, A. Educational Taqiyyah (Dissimulation) in Verses and Narrations: An Examination of Verses and Narrations on Educational Taqiyyah in Educational Practices. Ma`rifat-i Akhlaqi, 2026; 17(1): 49-66