Anthropological foundations have a significant impact on the structure and content of ethical discussions. The more precise these foundations are, the more robust the ethical discussions based on them will be. The aim of the present study is to explain the anthropological foundations of ethics in the view of Ayatollah Miṣbāḥ Yazdī. For this purpose, a descriptive-analytical method has been used. Based on the findings, fifteen anthropological foundations of ethics were identified: the composition of the human being from a material body and an immaterial soul; free will; neediness; purposiveness of the human being; social nature; dignity; a common monotheistic nature (fiṭrah); the capacity for attention; the possibility of the soul’s perfection and descent; longitudinal levels and transversal functions of the soul; inclination toward good and evil; human inclination toward survival, perfection, and pleasure; human perfection through proximity (to God); the motivational role of pleasure; and the efficacy of human effort. According to these findings, it can be concluded that: (1) in ethics, attention must be paid to the primary inclinations of the human being and moral motivations strengthened accordingly; (2) in the process of moral education, human effort should be given special consideration in order to enhance moral responsibility; (3) measures must be taken in ethics for the proper guidance of human inclinations, since their correct guidance helps manifest virtues and prevent vices; (4) given Allāmah Miṣbāh’s view, the appropriate approach in ethics is the theory of proximity to God (Qurb-e Ilāhī), not the theory of moderation (i‘tidāl).
Title :مبانی انسانشناختی اخلاق در دیدگاه آیتالله مصباح یزدی *
Abstract:
مبانی انسانشناختی تأثیر قابل توجهی در ساختار و محتوای مباحث اخلاقی دارند. هرچه این مبانی دقیقتر باشند، مباحث اخلاقی مبتنیبر آن نیز اتقان بیشتری خواهند داشت. هدف پژوهش حاضر تبیین مبانی انسانشناختی اخلاق در دیدگاه آیتالله مصباح یزدی است. بدین منظور از روش توصیفی ـ تحلیلی استفاده شده است. بر اساس یافتهها، 15 مبنای انسانشناختی اخلاق شناسایی شد که عبارتاند از: ترکیب انسان از بدن مادی و روح مجرد، اختیار، نیازمندی، هدفمندی انسان، اجتماعی بودن، کرامت، فطرت توحیدی مشترک، دارای قدرت توجه، قابلیت تکامل و تنازل نفس، مراتب طولی و شئون عرضی روح، گرایش به امور خیر و شر، گرایش انسان به بقا، کمال و لذت، تکامل انسان با قرب، انگیزه بخش بودن لذت و مؤثر بودن تلاش انسان. طبق این یافتهها میتوان نتیجه گرفت که 1. در اخلاق باید به گرایشهای اصلی انسان توجه کرده و به تناسب آن انگیزههای اخلاقی را تقویت کرد؛ 2. در فرایند تربیت اخلاقی باید تلاش انسان مورد توجه ویژه قرار گیرد تا مسئولیتپذیری اخلاقی او افزایش یابد؛ 3. در اخلاق باید تدابیری برای هدایت صحیح گرایشات انسان اتخاذ شود؛ زیرا هدایت صحیح این گرایشات به ظهور فضایل و جلوگیری از بروز رذایل اخلاقی کمک میکند؛ 4. با توجه به دیدگاه علامه مصباح یزدی رویکرد مناسب در اخلاق، نظریة قرب الهی است نه نظریة اعتدال.
پایگاه اطلاعرسانی آثار حضرت آیتالله مصباح یزدی.
حسنی آملی، سیدعلی (1403). بررسی انسانشناسی علم مدرن بر اساس دیدگاههای تفسیری علامه مصباح یزدی. معارف دینی در آیینة پژوهش، 2(1)، 2ـ16.
دیرباز، عسگر و گنجخانی، آسیه (1401). بررسی مبانی انسانشناختی علوم انسانی اسلامی از دیدگاه علامه مصباح یزدی. مطالعات میانرشتهای تمدنی انقلاب اسلامی، 1(1)، 37ـ52.
عابدی، احمد و تبریزیزاده اصفهانی، راضیه (1393). ارزیابی مقایسهای نظریة اعتدال ارسطویی و نظریة اخلاقی اسلام. فلسفة دین، 11(4)، 619ـ644.
گروه نویسندگان زیر نظر محمدتقی مصباح یزدی (1390الف). فلسفة تعلیموتربیت اسلامی. تهران: مؤسسة فرهنگی مدرسة برهان.
مصباحیزدى، محمدتقى (1382). بر درگاه دوست: شرح فرازهایى از دعاى ابوحمزه ثمالى، افتتاح و مکارم الاخلاق. تحقیق و نگارش: عباس قاسمیان. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباحیزدى، محمدتقى (1384). بهسوی خودسازی. نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباحیزدى، محمدتقى (1390ب). جلسة هفدهم؛ عاشقی، راهکار اخلاقی شدن. تاریخ: چهارشنبه 12 بهمن. قم: دفتر مقام معظم رهبری (آثار گفتاری).
مصباحیزدى، محمدتقى (1390ج). راه رویش، جلسة بیستم؛ راه دستیابی به لذتهای برین. تاریخ: 10 اسفند. قم: دفتر مقام معظم رهبری (آثارگفتاری)
مصباحیزدى، محمدتقى (1390د). راه رویش، جلسة نوزدهم؛ واکاوی لذت. تاریخ: 3 اسفند. قم: دفتر مقام معظم رهبری (آثار گفتاری).
مصباحیزدى، محمدتقى (1391). اخلاق در قرآن (ج3). تحقیق و نگارش: محمدحسین اسکندری. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباحیزدى، محمدتقى (1393). انسانشناسی در قرآن (معارف قرآن3). قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباحیزدى، محمدتقى (1393). معارف قرآن 1ـ3: خداشناسى، کیهانشناسى، انسانشناسى. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباحیزدى، محمدتقى (1394الف). پیشنیازهای مدیریت اسلامی. تحقیق و نگارش: غلامرضا متقیفر. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباحیزدى، محمدتقى (1394ب). نقد و بررسی مکاتب خلاقی. تحقیق و نگارش: احمدحسین شریفی. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباحیزدى، محمدتقى (1396). خداشناسی (مجموعه کتب آموزشی معارف قرآن). تحقیق و بازنگری: امیررضا اشرفی. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباحیزدى، محمدتقى (1399). خودشناسى براى خودسازى. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباحیزدى، محمدتقى (1401الف). اخلاق در قرآن (ج1). تحقیق و نگارش: محمدحسین اسکندری. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباحیزدى، محمدتقى (1401ب). اخلاق در قرآن (ج2). تحقیق و نگارش: محمدحسین اسکندری. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباحیزدى، محمدتقى (1401ج). آیین پرواز. تلخیص: جواد محدثی. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباحیزدى، محمدتقى (1401د). به سوی او. تحقیق: محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباحیزدى، محمدتقى (1402). انسانسازی در قرآن. تنظیم و تدوین: محمود فتحعلی. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
همتیان، هادی و همتیان، مهدی (1402). بررسی تأثیر مبانی انسانشناختی اسلامی بر نظام تربیتی اسلام در اندیشة علامه مصباح یزدی. پژوهش در آموزش معارف و تربیت اسلامی، 4(1)، 7ـ32.
Amiri, Hosein. (2026) The Anthropological Foundations of Ethics in the View of Ayatollah Miṣbāḥ Yazdī. Ma`rifat-i Akhlaqi, 17(1), 91-110 https://doi.org/10.22034/marefateakhlagi.2026.5002516.